علاوه بر اين آنچه مؤلّف [ فيروز آبادى ] در اينجا به عنوان نظريّه جوهرى آورده احتمالى از ابن سيّده است . وى كلام جوهرى و ديگران را نقل كرده و نسبت توهّم را به او نداده است .
122 - حسبان :
نافع از اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد :
« حُسْباناً مِنَ السَّماءِ »
.
ابن عباس گفت : « نارا من السماء » ( آتشى از آسمان ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با اين مفهوم آشناست ، پاسخ داد : آرى ، آيا نشنيدهاى شعر حسّان را :
بقية معشر صبّت عليهم * شآبيب من الحسبان شهب
يعنى : باقى ماندگان جمعى كه بارانهايى گونهگون از آتش آسمان بر آنان باريد .
[ اين كلمه در آيهء كهف / 40 آمده است :
« لَوْ لا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالًا وَ وَلَداً * فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَ يُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً * أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً »
. يعنى : چرا آنگاه كه به باغ خود در آمدى نگفتى :
هر چه خداوند خواهد ، و هيچ نيرويى جز به نيروى او نيست ؟ اگر مىبينى كه دارايى و فرزند من كمتر از توست ، شايد پروردگارم مرا چيزى بهتر از باغ تو دهد . شايد بر آن باغ صاعقهاى بفرستد و آن را به زمينى صاف و لغزنده بدل سازد يا آب آن بر زمين فرو رود و هرگز به يافتن آن قدرت نيابى .
تفسير « حسبان » به « نار » ( آتش ) ، هر چند سياق آيه در اينجا آن را بپذيرد ، امّا همچنان در برابر اين پرسش و اين نكته خواهد بود كه در قرآن كريم تنها در اينجا « حسبان » به كار رفته ، با آن كه در فرهنگ واژههاى قرآن كلمه « نار » بفراوانى تكرار شده است .
راغب از اين نكته غافل نمانده است كه اين كلمه را به اصل معنى حساب كه در مورد عدد گفته مىشود پيوند دهد . او در المفردات گويد :
« حساب » به كار گرفتن عدد است : « عدد السنين و الحساب » ( تعداد سالها و حساب ) ، و
« جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً »
( انعام / 96 ) ( شب را آرامش و خورشيد و ماه را وسيله حساب قرار داد ) ؛ « لا يعلم حسبانه إلّا اللّه » ( حساب و تعداد آنها را جز خداوند نداند ) . . .
« وَ يُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ »