در زبان عربى ميان دو ريشهء واوى و يائى اين مادّه تفاوت گذاشته شده و واوى به رنج و اسارت و خضوع اختصاص يافته و از همين مادّه است : « عانى » به معنى اسير ، « معاناة » به معنى رنج بردن و سختى و قهر تحمل كردن ، « عنوة » به معنى زور و قهر ، و « تعنّى » به معنى خود را به تكلّف افكندن .
امّا ريشهء يائى اين مادّه به مفهوم اهتمام و عنايت اختصاص يافته و از همين معناست كه در حديث آمده است : « من حسن إسلام المرء تركه مالا يعنيه » يعنى - چنان كه در النهاية آمده است - [ از درستى اسلام شخص آن است كه ] آنچه را به او مربوط نمىشود واگذارد . ]
124 - ضنك :
نافع بن ازرق از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « معيشة ضنكا » .
ابن عباس گفت : « الضّنك الضّيق الشّديد » ( ضنك تنگدستى و سختى شديد است ) ، و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
و الخيل قد لحقت بها فى مأزق « 127 » * ضنك نواحيه شديد المقدم
يعنى : اسبها در تنگنايى به آنان رسيدند كه اطراف كاملا بسته و در آمدن بدانجا كاملا سخت بود .
[ اين كلمه در آيهء طه / 124 آمده است :
« وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى * قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَ قَدْ كُنْتُ بَصِيراً * قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَ كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى »
. يعنى :
هر كس از ذكر من رويگردان شود او را معيشتى سخت خواهد بود و در روز قيامت كور محشور خواهد شد . گفت : پروردگارا چرا مرا كور محشور كردى با آن كه بينا بودم ؟ گفت :
چنين بود كه آيات ما بر تو آمد و آنها را فراموش كردى و بدين سان نيز امروز فراموش مىشوى .
اين كلمه ، به صيغه و ماده ، تنها يك بار در قرآن آمده است .
راغب اصفهانى نيز در المفردات اين كلمه را به همان « ضيق » تفسير مىكند .
به رغم آن كه تفسير اين كلمه به ضيق تفسيرى نزديك مىنمايد ، اما اين نكته نيز توجّه
هامش
( 127 ) در نسخهء چاپى الاتقان چنين آمده است : « و الخيل لقد لقد لحقت بها فى مأزق » .