هنوز برجايند و برخى جمع شدهاند . ما به آنها ستم نكرديم ، بلكه آنان خود به خويشتن ستم روا داشتند و چون امر پروردگارت فرا رسيد همهء خدايانى كه به جاى خداوند مىخواندند هيچ سودشان نبخشيد و جز زيانكارى چيزى بر آنان نيفزود .
اين صيغه تنها يك بار در قرآن آمده ، امّا از همين مادّه دو كلمهء ذيل نيز در آيات كتاب الهى به كار رفته است :
- فعل ماضى ثلاثى مجرد در آيهء مسد ( لهب ) / 1 :
« تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ »
« دو دست ابولهب بريده و هلاكت بر او باد » .
- كلمهء « تباب » در آيهء غافر ( المؤمن ) / 37 :
« وَ كَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ ما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ »
« بدين سان كردار زشت فرعون در نظرش آراسته و خود از راه باز داشته شد و مكر و چارهجويى او جز زيان نبود » .
در سر تا سر قرآن ، از اين مادّه تنها در اين سه آيه كلماتى به كار رفته است .
تفسير « تتبيب » به « تخسير » يك تقريب است و در كنار آن از اين نكته نيز غافل نمىشويم كه در قرآن كريم اين كلمه تنها در سياق لعنت گمراهان آمده است ، در حالى كه مادّهء « خسران » مىتواند در مورد خسارت مادّى ، در برابر سود ، در تجارت و همانند آن نيز به كار برده شود ؛ چنان كه اين كلمه به همين معنا در سه آيه از قرآن همراه با وزن و پيمانه به كار رفته است ( مطفّفون / 3 ، الرحمن / 9 و شعراء / 181 ) . مادّهء « خسر » از همين معنا به خسارت مجازى در حوزهء پديدههاى غير مادّى و همچنين به مفهوم دينى خاصّ خود ، ناظر به كسانى كه دنيا و آخرت را باختهاند ، نقل يافته و همين معنى اخير معنى غالب كلمه در استعمالات قرآنى آن است . « 89 »
نقص ، خسارت و هلاكت از معانى « تبّ » در زبان عربى است . ابن اثير در تفسير سخن ابوبكر « تبّا لك ، ألهذا جمعتنا » ( هلاكت بر تو باد ، آيا بدين خاطر ما را گرد آوردهاى ؟ ) همين معنى اخير را اختيار كرده ، گويد : « تب » به معنى هلاكت است و در اينجا منصوب است به فعل مقدّرى كه آن را اظهار نمىكنند . « 90 »
در زبان عربى بسيار كم اتّفاق مىافتند كه « تبّ » در غير هلاكت استعمال شود . در اين زبان ، « تبوب » - بر وزن تنور - به معنى هلاكت و همچنين به معنى كينه يا اندوه و انديشهاى است كه شخص در سينهء خويش دارد ؛ و همچنين گفته مىشود : « تبّا له » يعنى مرگ و هلاكت و
هامش
( 89 ) مراجعه كنيد به استقراى مؤلّف در استعمال قرآنى كلمه « خسر » در تفسير سوره عصر ، التفسير البيانى ، ج 2 .
( 90 ) ر ك : النهاية .