پروردگار من است . اما چون افول كرد ، گفت : اگر پروردگارم مرا هدايت نكند ، مسلما از طايفهء گمراه خواهم بود . پس چون خورشيد را بديد كه مىتابد ، گفت : اين پروردگار من است . اين بزرگتر است . اما چون افول كرد گفت : اى مردم ، من از آنچه شريك خداوند قرار مىدهيد بيزارم .
به جز در اين آيات در ساير آيات قرآن مادّهء « افل » نيامده است .
تفسير « افول » خورشيد به رفتن آن از ميان آسمان ( از قبيل شرحى است كه ذهن را نزديك مىكند ، و بنابراين ، در كنار آن از درك دلالت افول بر غروب نيز غافل نمىمانيم . در قرآن كريم ، اين مادّه تنها در مقام سخن گفتن از اجرام نورانى : ستاره ، ماه و خورشيد به كار رفته ؛ چه ، همين اجرام است كه نور آنها به هنگام غروب از ديدهها پنهان مىشود . اين كلمه در زبان عربى از « آفل » به معنى زنى شير دهنده كه شيرش تمام شده ، و يا از « أفيل » به معنى نوزاد از شير گرفته شدهء ضعيف و رنجور نقل يافته است . ]
76 - صريم :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « كالصّريم » .
ابن عباس گفت : « الذّاهب » ( رونده ) ؛ و آنگاه بيت شاعر را گواه آورد :
غدوت « 74 » عليه غدوة فوجدته * قعودا لديه بالصريم عوازله
يعنى : صبحگاهان بر او وارد شدم و ديدم با آن كه شب رفته ، هنوز سرزنش كنندگان نزد او نشستهاند .
[ اين كلمه در آيهء قلم / 20 آمده است :
« إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ * وَ لا يَسْتَثْنُونَ * فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَ هُمْ نائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ »
. يعنى : ما آنان را آزموديم ، چنان كه صاحبان آن باغ را آزموديم ؛ آنگاه كه سوگند ياد كردند كه فردا بامداد ميوهها را خواهند چيد و ان شاء اللّه نگفتند . پس شب هنگام كه به خواب بودند مأمورى از جانب پروردگارت بر گرد آن باغ گذر كرد و آن از ميان رفت .
تفسير اين كلمه به « ذاهب » تنها مىتواند يك تقريب به ذهن باشد ، و نزديكتر از آن ،
هامش
( 74 ) در چاپ الاتقان ، « غدوة عليه » آمده است .