از همين مادّه است ، كلمهء « صدفان » در آيه كهف / 96 ، دربارهء ذو القرنين :
« حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا »
« تا آنجا كه چون ميان آن دو كوه پر شد ، گفت بدميد » .
تفسير « يصدفون » به « يعرضون عن الحقّ » از قبيل شرح كلمه به تناسب سياق آن است ، هر چند « صدف » براى دلالت بر مطلق اعراض كردن مىباشد ، و در آن ويژگى معنايى سختى و صلابت در روى بر تافتن و گريز از آنچه از آن اعراض شده نيز وجود دارد ، مأخوذ از اصل استعمال لغوى اين ماده ، كه عبارت است از سختيى در كف پاى شتر كه به سبب آن ، شتر كج راه مىرود ؛ و « صدف » نيز به معنى دامنهء شيب كوه مىباشد ، و همچنين به معنى صدف مرواريد كه با سختى خود آن را در برابر هر ناخوشايندى حفظ مىكند . اين مادّه با همين دلالت ، به صورت مجازى ، به روى برتافتن و گريز شديد از يك شىء نقل يافته است . ]
74 - تبسل :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « أن تبسل » .
ابن عباس گفت : « تحبس » ( زندانى شود ) ؛ و آنگاه به شعر زهير « 73 » استشهاد كرد :
و فارقتك برهن لا فكاك له * يوم الوداع فقلبى مبسل غلقا
يعنى : در روز وداع با گروى از تو جدا شد كه رها كردنش ممكن نيست . پس اينك قلب من در بند و در زندان اوست .
[ اين كلمه در آيهء انعام / 70 ، خطاب به پيامبر - عليه الصّلاة و السّلام - آمده است :
« وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ ذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَ لا شَفِيعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها ، أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ »
. يعنى : و واگذار كسانى را كه دين خويش را بازيچه و لهو قرار دادهاند و زندگى دنيا فريبشان داده است و به وسيلهء اين كتاب يادآور آن شو كه هر كس بدانچه خود به دست آورده محبوس شود و براى او در برابر خداوند هيچ ياور و شفيعى نباشد ، و اگر هر فديهاى دهد از او پذيرفته نگردد . آنانند كه بدانچه خود به دست آوردهاند محبوس شدهاند و آنان را نوشيدنى از آب جوشان و نيز عذابى
هامش
( 73 ) از قصيده قافيّه او در مدح هرم بن سنان . ر ك : ديوان زهير ، چاپ الثقافة المصريه ، 1964 ، ص 33 .