مقدّر بدانيم ؟
در گفتار دوّم خود در اين كتاب تحت عنوان « راز نهفته در حروف » اين حروف مقدّر در آيه سورهء يوسف را مورد بررسى قرار داديم و گفتيم كه چگونه « تفتأ » را بر « لا تزال » حمل كردهاند در حالى كه تدبّر در آيات قرآنى ما را بدين حقيقت رهنمون مىگردد كه فعل « فتىء » بدون آن كه نيازى به حرف نفى وجود داشته باشد استمرار را مىرساند و مىگوييم : « فتىء يفعل كذا » يعنى پيوسته فلان كار را انجام مىدهد . اما در مورد فعل « زال » چنين وضعيتى وجود ندارد و اين فعل به كمك حرف نفى افادهء استمرار مىكند ، و چنان كه حرف نفى در بين نباشد اين فعل از افعال تامّه خواهد بود و معنى زايل شدن و از ميان رفتن را خواهد داشت ، چنان كه در آيات فاطر / 41 و ابراهيم / 41 و 46 مشاهده مىكنيم .
دو فعل « برح » و « انفكّ » نيز چنين است ؛ يعنى در صورت وجود نفى معنى استمرار را مىرسانند و احكام « مازال » را مىيابند ، اما چنان كه نفى نباشد ، دو فعل تام هستند و معنى اصلى خود يعنى زايل شدن و جدا شدن و نيز انفكاك پذيرفتن را مىرسانند .
بنابر اين آيهء سورهء يوسف « تفتأ تذكر يوسف » نيز به همان صورت كه در آيات بيان الهى آمده است باقى مىماند و با همين صورت ، بدون نياز به تقدير حرف نفيى محذوف معنى استمرار را مىرساند . ]
78 - إملاق :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « خشية إملاق » .
ابن عباس گفت : « مخافة الفقر » ( ترس فقر ) ؛ و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
و إنّى على الإملاق يا قوم ماجد * أعدّ لأضيافى الشواء المصهّبا
يعنى : اى مردم ، من به رغم تنگدستى بزرگوارم و براى ميهمانان خود كباب بريان آماده مىكنم .
[ اين كلمه در آيهء اسراء / 31 آمده است :
« وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ »
. يعنى : فرزندان خود را از ترس فقر نكشيد ؛ ما آنان و نيز شما را روزى مىدهيم .
علاوه بر اين كلمهء « إملاق » ، به تنهايى ، در آيهء انعام / 151 نيز آمده است :
« وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ »
يعنى : فرزندان خود را از فقر