65 - أكدى :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد :
« وَ أَكْدى »
.
ابن عباس گفت : « كدّره بمنّه » ( آن را با منّت مكدّر ساخت ) ، و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
أعطى قليلا ثم أكدى بمنّه * و من ينشر المعروف فى النّاس يحمد
يعنى : اندك داد و تازه آن را نيز به منّتى كه نهاد مكدر ساخت ؛ و آن كس كه عطاى خويش در ميان مردم بگسترد شايسته ستايش است .
[ اين كلمه در آيهء نجم / 34 آمده است :
« أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى * وَ أَعْطى قَلِيلًا وَ أَكْدى »
. يعنى : آيا ديدى آن كس را كه پشت كرد ، و اندكى داد و همان را نيز به منّت مكدّر ساخت ؟
در بيتى كه به عنوان شاهد آورده شده ، معنى منّت از واژه « اكدى » فهميده نمىشود ، بلكه از صريح گفتهء شاعر « بمنّة » برداشت مىشود .
راغب در المفردات اين كلمه را به « المعطى المقلّ » ( آن كه مىدهد ولى كم مىدهد ) تفسير كرده ، و بر اين تفسير نيز اشكال مىشود كه در آيه ، عبارت « فأكدى » بر « اعطى قليلا » عطف شده ، و بنابر اين لزوما مىبايست ميان « اكداء » و « اندك دادن » تفاوتى وجود داشته باشد .
شايد مفهوم « شحّ » و بخل به واژهء « إكداء » نزديكتر است ، مأخوذ از « كديه » ، و آن در زبان عربى به معنى زمين سخت و سنگ است . گفته مىشود : « حفر فأكدى ، يعنى چاه كند و به سنگى سخت رسيد - و از همين معناست كه « كديه » در استعمال مجازى خود به سختيهاى روزگار نقل يافته است - و « مسك كدىّ » يعنى مشكى كه نبويد .
بنابراين تفسير نزديكتر آن است كه « إكداء » در آيه به معنى بخل ورزيدن پس از دادن عطايى اندك باشد . پى آن كه به مكدّر ساختن عطاء به منّت مقيّد شود ، چنان كه در شعر شاعر بدان تصريح شده است ؛ و در قرآن نيز مىخوانيم : « خداوند بر هر يك از بندگان خويش كه خواهد منّت گذارد » و « عطاياى خود را به منّت و آزار ابطال نكنيد » .
تقريبى كه در تفسير ابن عباس نيز وجود دارد از اين جهت است كه بخل ورزيدن مايهء مكدّر ساختن عطاى اندكى است كه شخص قبلا آن را داده است . ]