كلام ابو هلال بدان تصريح دارد كه بأساء از ضرّاء سختتر است .
ما بدين اطمينان رسيدهايم كه « سختى و شدّت » اصل مدلول اين كلمه و كلمات همسان آن است ، و پس از آن صيغههاى مختلف اين مادّه هر كدام به خاطر ويژگيهاى معنايى خاصّى پديد آمده ، و بدين ترتيب - چنان كه در مسئله شماره 38 اشاره كرديم - « بأس » به قدرت و شدّت سطوت ، « بؤس » به سختى گرفتارى و درماندگى و بد اقبالى ، و « بأساء » به سختى و تأثير محنت اختصاص يافته است . البتّه به هر حال خداوند خود به حقيقت امور آگاه است . ]
53 - رمز :
نافع بن ازرق از مفهوم اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « الّا رمزا » .
ابن عباس گفت : « الرّمز الإشارة باليد ، و الوحى بالرأس » ( رمز ، اشاره با دست ، و وحى اشاره با سر است ) ؛ و آنگاه به شعر شاعر استشهاد كرد :
ما فى السماء من الرّحمن مرتمز * الا إليه و ما فى الارض من وزر
يعنى : هيچ نشان و اشارهاى در آسمان از جانب خداى رحمان نيست مگر اين كه از او حكايت دارد ، و در روى زمين نيز هيچ پناهى [ جز او ] نيست .
[ اين كلمه در آيهء آل عمران / 41 آمده است :
« قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً ، قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِبْكارِ »
. يعنى : گفت : پروردگارا برايم آيتى قرار ده . گفت : آيتت آن است كه سه روز جز به رمز با مردم سخن نمىگويى ، و پروردگارت را فراوان ياد كن و هر شامگاه و صبحگاه او را تسبيح گوى .
اين كلمه ، به صيغه و مادّه ، تنها يك بار در قرآن آمده است .
تفسير رمز به اشارهء با دست و تفسير وحى به اشارهء با سر ، تفسيرى تقريبى است و در كنار آن از ياد نمىبريم كه اشارهء رمز گونه مىتواند با دست باشد و يا با غير دست . راغب مىگويد : رمز ، اشاره با لب و صداى آرام ، و « غمز » اشاره با ابرو است ؛ از هر كلامى كه حالت اشاره داشته باشد به « رمز » تعبير مىشود : « ألّا تكلّم النّاس إلّا رمزا » ؛ و « ما ارمأزّ » يعنى سخن نگفت ؛ و « كتيبة رمّازة » يعنى گردانى كه از كثرت افرادش صداى هيچكدام از افراد آن [ به طور