26 - فوم :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « و فومها » .
ابن عباس پاسخ داد : گندم ؛ و آنگاه شعر ابو محجن ثقفى را گواه آورد :
قد كنت أحسبنى كأغنى واحد * قدم المدينة عن زراعة فوم
يعنى : گمان داشتم كه من ثروتمندترين فردى هستم كه از طريق زراعت گندم به مدينه در آمده است .
[ اين كلمه در آيهء بقره / 61 ، درباره قوم موسى ، آمده است :
« وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ »
. يعنى : و زمانى كه گفتيد : اى موسى ما بر يك غذا صبر نتوانيم كرد . پروردگارت را بخوان كه براى ما از آنچه زمين مىروياند ، از سبزى و خيار و سير و عدس و پياز قرار دهد . گفت : آيا مىخواهيد آنچه را نكوتر است جايگزين چيزى كنيد كه نزديكتر است . به شهرى باز گرديد كه در آنجا آنچه خواهيد هست . ذلّت و بيچارگى بر آنان مقدّر شد و خشم خداوند را بر خود هموار ساختند و اين بدان سبب بود كه به آيات خدا كفر مىورزيدند و پيامبران را به ناحق مىكشتند . اين بدان عصيانى است كه كردند و تجاوزى كه مىورزيدند .
اين كلمه ، به صيغه و ماده ، تنها يك بار در قرآن كريم به كار رفته است .
در بيت شعرى كه در اينجا به عنوان شاهد آورده شده مشخصا معنى فوم گندم نيست ، بلكه اين كلمه علاوه بر اين معنا ساير معانى مذكور در زبان عربى براى اين واژه را مىپذيرد ، و نخستين اين معانى سير ، سپس نخود و پس از آن ساير حبوباتى است كه مىتوان از آن نان تهيه كرد . راغب در المفردات ، گندم را به عنوان نخستين معنا آورده و پس از آن مىگويد : و گفته شده است : « ثوم » ( سير ) ، از باب ابدال حرف فاء ( فوم ) و ثاء ( ثوم ) .
ما اين تفسير را كه مقصود از فوم ثوم است ، به دليل نزديك بودن مادّهء اين دو و تبديل و جايگزينى كه ميان فاء و ثاء با يكديگر جايز مىباشد ، مورد اطمينان بيشترى قرار مىدهيم . ]