مفهوم استواء و راستى در واژهء صفصف نيز - بنابر آنچه ابن عباس تفسير كرده - تنها از آن جهت مىباشد كه در بيابان خالى برهنه هيچ علامتى كه آن را از غير خود متمايز سازد و يا هيچ چيزى كه در آن برجسته و به عنوان يك نشان ديده شود مشاهده نمىگردد .
امّا در مورد واژهء صف ، زمانى كه از « استواء » در آن سخن به ميان مىآيد ، اين استواء مفهوم نظام و ترتيب به خود مىگيرد . ]
16 - تضحى :
ابن ازرق دربارهء معنى اين سخن خداوند - تعالى - پرسيد ،
« وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَ لا تَضْحى »
.
ابن عباس در پاسخ گفت : لا [ تعرق ] فيها من شدة الحر » ( در آنجا از گرماى فراوان عرق نمىكنى ) . چون ابن ازرق از او پرسيد : آيا عرب با چنين تفسيرى آشناست ، او پاسخ داد :
آرى ، آيا نشنيدهاى كه شاعر مىگويد : « 12 »
رأت رجلا أمّا إذا الشمس عارضت * فيضحى و أمّا بالعشّى فيخصر
يعنى : مردى را ديد كه چون خورشيد مىتابيد عرق مىكرد و شامگاهان سرد مىشد .
[ اين كلمه در آيهء طه / 119 آمده است :
« فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى * إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَ لا تَعْرى * وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَ لا تَضْحى »
. يعنى : پس گفتيم : اى آدم اين دشمن تو و همسر توست پس مباد شما را از بهشت بيرون راند كه محروم شوى * براى توست كه در آنجا نه گرسنه شوى و نه برهنه * و تو در آنجا نه تشنه مىشوى و نه به آفتاب مىسوزى .
اين صيغه تنها يك بار در قرآن كريم آمده ، اما از همين مادّه صيغههاى ذيل نيز تكرار شده است :
- « الضّحى » به معنى زمان خاصى از روز در سوره ضحى / 1 ؛ - « ضحى » ، نكره ، در دو آيه : طه / 59 و اعراف / 98 ؛
هامش
( 12 ) در الاتقان ، « لا تغرق » آمده ، و اين بيت از رأئيّهء مشهور عمر بن ابى ربيعه است . پيش از اين در مقدمه « مسائل » ماجرايى را كه ميان ابن ازرق و ابن عباس در مورد اين آيه پيش آمد به نقل از الكامل مبرد آورديم .
تفصيل آن را در رغبة الآمل ، ج 7 ، ص 166 بنگريد . همچنين مراجعه كنيد به تفسير آيه ضحى در التفسير البيانى ، ج 1 .