آنچه پس از استقرا در آيات قرآنى مشتمل بر اين دو كلمه ، گزيدهتر به نظرم مىآيد اين است كه كلمهء « اثاث » ، در اغلب موارد ، به صورت خاصّى براى دلالت بر اثاث خانه با حفظ ويژگى كثرت و وفور به كار مىرود و كاربرد آن در دلالت بر جنبههاى غير مادّى بسيار اندك است . شايد زمخشرى نيز آنجا كه در كتاب اساس البلاغه از ذكر اين معنا اهمال ورزيده ، به همين نكته نظر داشته است كه واژهء اثاث غالبا در معنى اصلى خود به كار مىرود .
امّا واژهء « متاع » واژهاى عامّ است و بر همهء كالاهاى اين جهانى دلالت مىكند و محدود به دلالت بر اثاث نيست . البته اين واژه در زبان عربى ، به صورت مجازى ، در تعابيرى از اين قبيل به كار مىرود : « متع النهار متوعا » ، در مورد وقتى از روز كه خورشيد بالا آمده ولى هنوز ظهر نشده است ، « شىء ماتع » ، يعنى چيزى كه در خوبى به آخرين حد رسيده است ؛ و « رجل ماتع » ، يعنى مردى كه در خصال نيك به حدّ كمال نايل آمده است . « 11 »
عطف دو واژهء اثاث و متاع بر يكديگر در سورهء نحل ، و همچنين تدبّر در سياق آيات قرآنى در بر دارندهء واژهء متاع و دقّت در اين امر كه سياق اين آيات اجازه نمىدهد متاع به معنى اثاث دانسته شود ، همين ويژگى معنايى « اثاث » براى دلالت بر مفهومى خاص ، و « متاع » براى دلالت بر مفهومى عام ، را تقويت خواهد كرد ؛ حجر / 88 :
« وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ »
« و بدانچه همسرانى از آنان را از آن بهرهمند ساختيم چشم مدوز » ؛ و همچنين طه / 113 ؛ بقره / 36 :
« وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ »
« شما را در زمين جاى استقرار و بهرهاى تا زمانى [ مشخص ] است » ؛ و همچنين اعراف / 24 ؛ مائده / 96 :
« أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ »
« صيد دريايى برايتان حلال شده ، و طعام به دست آمده از دريا بهرهاى براى شماست » ؛ رعد / 17 :
« وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ »
« و از آنچه بر آتش مىگذارند تا زيور و متاعى به دست آورند » ؛ يس / 44 :
« إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ »
« مگر رحمتى از جانب ما و بهرهاى تا زمانى مشخص » ؛ بقره / 241 :
« وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ »
« براى زنان طلاق داده شده بهرهاى است به نيكى ، و اين تكليفى بر پروا پيشگان است » ؛ نساء / 24 :
« فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً »
« پس در مقابل آنچه از
هامش
( 11 ) زمخشرى ، اساس البلاغه .