با همين « انس بودن » است كه انسان به عنوان يك جنس از ساير اجناس پنهان و ناشناختهاى متمايز مىگردد كه نه براى ما مأنوس و آشناست و نه در دايرهء قوانين حاكم بر حيات ما قرار مىگيرد .
امّا در مورد « انسان » - چنان كه از استقراى آيات كتاب اعجاز برداشت مىكنيم - ملاك انسان بودن او صرف « انس بودنش » نيست ، بلكه انسان بودن به مفهوم ارتقا يافتن به درجهء شايستگى پذيرش تكليف و بر دوش كشيدن بار امانت انسان و تحمّل آزموده شدن به خير و شرّى است كه از لوازم بر دوش كشيدن آن بار امانت مىباشد . « 9 »
واژهء « انسان » بيست و پنج بار در قرآن كريم آمده و از تدبّر در سياق همهء اين آيات به مدلولى در اين كلمه رهنمون مىشويم كه موجب تمايز انسان و مشخّص كنندهء انسانيّت است .
انسان در جنس عام خود « انس » است در برابر جنّ :
الرّحمن / 14 :
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ
- « او انسان را از گل خشك شدهاى چون سفال بيافريد ، و جن را از شعلهاى بدون دود » .
حجر / 26 :
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ
- « ما انسان را از گلى خشك از لجن بويناك آفريدهايم ؛ و جن را ، پيش از اين ، از آتشى سوزنده خلق كردهايم » .
امّا اين موجود در كنار « انس بودن » ، بدين عنوان كه انسان است نيز از چنين مزيتهايى برخوردار مىشود :
خواندن و علم : علق / 1 - 5 ؛ بيان : الرحمن / 3 ؛ اختيار و تكليف : انسان ، نجم / 39 ، قيامت / 14 ، اسراء / 17 ؛ جدل : كهف / 54 ؛ پذيرش توصيهء الهى و مخاطب آن قرار گرفتن : لقمان / 14 ، عنكبوت / 8 ؛ هموم سختكوشى براى رسيدن به كمال و گذشتن از گذرگاه سخت : بلد / 4 ؛ بر دوش كشيدن بار گران امانتى كه آسمانها و زمين و كوهها از پذيرش آن سر باز زدند و از آن ترسيدند : احزاب / 72 ؛ قرار گرفتن در معرض آزمايش و امتحان و نيز محنت اغواى اغواگران : فرقان / 24 ،
هامش
( 9 ) در جلد دوم التّفسير البيانى للقرآن الكريم به جزئيّات نتايج استقرايى كه در اين باب به عمل آوردهايم پرداختهايم .