أشتات و شتّى
اين دو كلمه از يك مادهاند و « شتّ » و « شتات » در لغت به معنى تفرّق و اختلاف است .
اين ماده پنج بار در قرآن كريم به كار رفته كه سه مورد آن به صيغه « شتّى » است :
طه / 53 :
وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى
- « و از آسمان آبى فرو فرستاد و بدان وسيله زوجهايى از گياهان مختلف پديد آورديم » .
ليل / 4 :
إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى
- « به راههاى مختلف مىرويد » .
حشر / 14 :
تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّى
- « آنان را گرد هم آمده مىپندارى ، در حالى كه دلهايشان از هم پراكنده است » .
معنايى كه سياق اين آيات براى كلمهء « شتّى » ارائه مىدهد « اختلاف » ( ناهمگونى ) در برابر « أئتلاف » ( همگونى ) است .
در حالى كه سياق آياتى كه كلمهء « أشتات » در آنها آمده بر اين گواهى مىدهد كه معنى اين كلمه « تفرّق » و پراكندگى ، در برابر « تجمّع » و گرد هم آمدن است :
زلزله / 6 :
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ
- « در آن روز مردم پراكنده از يكديگر از خاك بر مىخيزند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود » .
نور / 61 :
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً
- « و بر شما ايرادى نيست كه با هم بخوريد يا پراكنده از هم » .
انس و انسان
اين دو كلمه مفهوم عمومى مشتركى دارند و آن مفهوم ، نقيض توحّش است ، اما با وجود اين ، اين دو واژه مترادف نيستند ، بلكه هر كدام در بردارندهء ويژگى خاصى است كه آن را از ديگرى متمايز مىسازد :
واژهء « إنس » در قرآن ، پيوسته در كنار جنّ و به صورت عنصر متقابل آن مىآيد . اين مسئله در همهء آيات هيجده گانهاى كه در آنها اين واژه به عنوان نوعى در برابر نوع جنّ آمده كليّت دارد و حتّى يك مورد نيز تخلّف از آن مشاهده نمىشود .
ويژگى معنايى « انس بودن » به معنى نقيض توحّش ، مفهومى است كه به صراحت از تقابل اين واژه با واژهء « جنّ » به دست مىآيد ، واژهاى كه مدلول اصلى آن خفا و پوشيدگى ، و اين خود از مظاهر توحّش است .