از ديگر نمونهها ، حرف « عن » در آيهء سوره ماعون است :
« فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ »
- « واى بر نمازگزارانى كه از نماز خود غفلت مىكنند » ( 4 ، 5 ) .
ما عقيدهء كسانى را كه سهو از نماز ( السهو عن الصلاة ) را به معنى سهو در نماز ( السهو فى الصلاة ) تفسير كردهاند دور از حقيقت مىدانيم ؛ زيرا سهو در نماز يك گناه يا يك منكر محسوب نمىشود و هر مؤمنى در معرض اين قرار دارد كه در نماز خود سهو كند و پس از آن سهو خود را به وسيلهء انجام سجدهء سهو يا نمازهاى سنّت و نافله ، بدان نحو كه در احكام عبادات و در باب نماز مقرر است ، جبران كند .
ما به اين نظريّه نيز دل نمىبنديم كه امام طبرى بدان دل بسته ، گويد :
نظريّه و تفسيرى كه نزد من بيش از همه آراء به درستى نزديكتر است اين است كه آنان غافل و به خود مشغولند و از نماز غفلت مىورزند . گاه تغافل ورزيدن نسبت به نماز و دل مشغول داشتن به غير آن موجبات تضييع نماز و گاه نيز موجبات تضييع وقت آن را فراهم مىآورد و بر همين اساس هم سخن كسانى صحيح مىشود كه گفتهاند : مقصود از سهو ترك وقت نماز است و هم عقيدهء آنانى كه گفتهاند : مقصود ترك خود نماز است . « 45 »
نزديك به اين دو وجه كه در تفسير « السهو عن الصلاة » گفته شده - يعنى اين كه مقصود ترك نماز يا ترك وقت آن مىباشد - وجه سوّمى است كه زمخشرى آن را افزوده است :
يا اين كه نماز را چنانچه رسول خدا - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - به جاى مىآورد به جاى نمىآورند ، بلكه تنها خم و راست مىشوند ، بىآن كه خشوع و خضوعى در كار باشد و يا از كارهايى چون بازى با ريش و لباس خود و يا فراوان خميازه كشيدن و چشم به اين سوى و آن سوى چرخاندن ، كه در نماز مكروه است ، خوددارى ورزند ، و به صورتى نماز گزارند كه گاه اصلا نمىفهمند چند ركعت به جاى آورده و يا چه سورهاى خواندهاند . « 46 »
هنگامى كه مفهوم آيه را ، در سياق خاص خويش با آيات قبل از خود و همچنين آيهء
هامش
( 45 ) تفسير طبرى ، ج 30 ، « سوره ماعون » .
( 46 ) كشّاف ، ج 4 ، ص 236 ؛ و همچنين رك : تفسير رازى ، ج 8 ، ص 491 .