[ در اين آيه ] تقدير حرف « لا » خطاست ، زيرا موجبات مشتبه شدن امر را فراهم مىآورد . آيا نمىبينيد آنچه به فهم تبادر مىكند اين است كه فعل مثبت مىباشد ؟
بنابر اين ، اگر فديه بر كسانى واجب بود كه « لا يطيقونه » ، در اين صورت حرف نفى در اين متن دينى در جاى خاص خويش قرار مىگرفت و فرض و تقدير آن به ما واگذار نمىشد تا در تأويل آن اختلافى ميان دو طرف نقيض يعنى نفى و اثبات داشته باشيم .
بدين سبب ، وقتى خداوند در احكام روزه فرموده است : « و على الذين يطيقونه » ما نمىبايست آن را به صورت منفى « و على الذين لا يطيقونه » تفسير و تأويل كنيم و با آوردن چنين نفيى حكمى نقيض حكم صريح آيه كه اثبات است بدان بدهيم .
از آنجا كه شيوه و معيارهاى ما بدان ملزممان مىسازد كه در موارد اختلاف نظر و منازعه آراء به متن قرآن مراجعه كنيم ، در واژهء « يطيقونه » به تأمّل مىپردازيم و در آن رهنمودى كافى براى رسيدن به راز نهفته در اين واژه و مناط حكم موجود در اين آيه مىيابيم .
واضح است كسانى كه آيه را - خواه به صراحت و خواه مآلا - به تقدير حرف « لا » تفسير و تأويل كردهاند « يطيقونه » را به معنى « يستطيعونه » فهميدهاند ، در حالى كه دو كلمه « يطيقونه » و « يستطيعونه » يكى نيستند :
در كلمهء « استطاعت » احساس قدرت ، توانايى و ميسّر بودن يك شىء براى انسان نهفته است ؛ و اگر مسلمانى در وضعيتى باشد كه نسبت به روزه استطاعت داشته باشد همان تكليف اوليه [ يعنى وجوب روزه ] پابرجاست و نه از او فديه پذيرفته مىشود و نه قضا .
اما كلمهء « طاقت » در زبان عربى به معناى آخرين حد تلاش و نهايت توانايى و تحمّل است ، و هنگامى كه يك عرب به ديگرى مىگويد : « هل تطيق هذا » - « آيا اين توانت را به پايان نمىبرد » چيزى جز اين در نظر ندارد كه كار مورد اشارهء او در توان نيست و انسان تحمّل آن را ندارد .
با همين مدلول ، يعنى آخرين حدّ تلاش و غايت توانايى و تحمّل است كه واژهء « الطّاقة » به علم طبيعيات و رياضيات راه يافته و دو اصطلاح خاص مربوط به اين دو علم را فراهم آورده است .
اگر به استقراى موارد كاربرد اين كلمه در قرآن نيز بپردازيم ، خواهيم ديد اين كلمه ، در قالب اسم و فعل ، سه بار به كار رفته و در هر يك از اين موارد - چنان كه سياق آيات گواهى مىدهد - بر مفهوم به كرانه رساندن آخرين توانايى و تلاش و آخرين حدّ تحمّل و توان دلالت مىكند . سه آيهاى كه اين كلمه در آنها به كار رفته و همه از آيات سوره بقره مىباشند چنين است :
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 206
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص٢٠٦