« هر سورهاى كه با حروف مقطّعه آغاز شده ، در همان آيات نخستينش ذكرى از كتاب ، قرآن و يا تنزيل به ميان آمده است » در مورد سورههاى سه گانه پيش گفته صدق نمىكند .
در عين حال ما حاشيه رشيد رضا بر كلام ابن كثير را بىمورد مىبينيم ، زيرا كثير نگفته است كه لزوما در آيات آغازين سورههايى كه با حروف مقطّعه شروع شدهاند چنين چيزى خواهد بود ، بلكه به طور مطلق و بىآن كه مطلب را به ابتدا يا انتهاى سوره مقيّد كند مىگويد :
« هر سورهاى كه با حروف مقطّعه آغاز شده باشد لزوما مىبايست در آن از تأييد قرآن بدين آيت و از اعجاز و عظمت آن سخن به ميان آمده باشد » .
اين كه وى مىگويد « سخن به ميان آمده باشد » مسئلهء تأييد قرآن بدين آيت را به آياتى كه بلافاصله پس از حروف مقطّعه مىآيد محدود نكرده ، بلكه آن را مطلق گذاشته ، و اين امر در هر جاى سوره مىتواند آمده باشد .
اين مسألهاى است كه رشيد رضا بدان توجه نكرده ، و رازى نيز از توجّه بدان غافل مانده و به همين دليل ، نامبرده شدن از قرآن [ و كتاب و تنزيل ] را مقيّد به آيات آغازين سورههايى كه با حروف مقطّعه آغاز مىشود دانسته و از همين جا نيز قاعدهاى كه ذكر كرده در مورد سورههاى مريم ، عنكبوت و روم مصداق پيدا نكرده است ؛ چرا كه اين سه سوره با حروف مقطّعه آغاز مىشود اما در آيات اوايل اين سور و بلافاصله پس از حروف مقطّعه ذكرى از قرآن يا كتاب يا تنزيل به عمل نيامده است .
با تدبّر در سه سوره مزبور روشن مىشود نكتهاى ابن كثير آن را متذكر گشته در اين سه سوره نيز - بر خلاف گمان رشيد رضا - مصداق دارد ؛ چه ، در سورهء مريم در پنج مورد و در آيههاى 16 ، 41 ، 51 ، 54 و 56 ، اين خطاب خداوند به پيامبر مصطفى - عليه الصلاة و السلام - تكرار شده است كه « و اذكر فى الكتاب » - « و در اين كتاب ياد كن . . . » . سپس اين سوره با اين آيات نيز پايان يافته است :
« اين قرآن را بر زبان تو آسان كرديم تا پرهيزگاران را مژده دهى و طايفهاى ستيزهگر را بترسانى ، و چه بسيار مردمى را پيش از اين هلاك كرديم . آيا هيچ يك از آنها را مىيابى يا حتى اندك آوازى از آنها مىشنوى ؟ » ( مريم / 97 و 98 ) .
اين قاعده در سورهء عنكبوت نيز مصداق دارد و در اين سوره ، در پاسخ جدل مشركان و دودلان و اهل كتاب ، آياتى در تأييد قرآن و استدلال بر اعجاز آن آمده است ، آنجا كه مىگويد :
« آنچه را از اين كتاب بر تو وحى شده است تلاوت كن ، و نماز بگزار كه نماز آدمى را
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 166
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص١٦٦