تقسيماتى كه پس از عصر نزول قرآن از سوى علماى زبان عربى و زبانشناسان در مورد حروف الفباى عربى به عمل آمده نيمى از هر يك از اقسام حروف را شامل مىشود .
اكنون چيزى براى افزودن به نظريّات سلف در اين خصوص ندارم ، و تنها اين مسئله مىماند كه به تدبّر در نكتهاى كه رازى آن را متذكر گشته است بپردازم ، مبنى بر اين كه در نخستين آيات سورههاى آغاز شده با اين حروف غالبا از قرآن ، كتاب و يا تنزيل ذكرى به ميان آمده است . البته من اين نكته را بدانچه او پيوند داده ، يعنى « به ادات تنبيهى كه موجب توجّه بيشتر شنوندگان مىشود » پيوند نمىدهم و آنچه را كه وى به عنوان يك نكتهء برجسته در اين گونه سورهها متذكر گشته ، مبنى بر اين كه در آيات پس از اين حروف بار گران مفهوميى وجود دارد ، واجد برجستگى نمىدانم ؛ چرا كه عقيده نداريم چنين ويژگيى ، يعنى گرانمايه بودن ، تنها اختصاصى به آيات آغازين اين گونه سورهها داشته باشد .
بنابر اين تنها همان نكتهء برجستهاى را تعقيب مىكنم كه ابن كثير متذكر گشته است ، مبنى بر اين كه « هر سورهاى كه با حروف مقطّعه آغاز شده لزوما مىبايست در آن از تأييد قرآن بدين آيت و از اعجاز و عظمت آن سخن به ميان آمده باشد . اين حقيقت با استقراء در اين سورهها كه مجموع آنها بيست و نه سوره است روشن مىشود » .
استقرائى كه در اينجا ابن كثير از آن سخن مىگويد استقرائى كامل است ، هر چند وى خود در مقام استشهاد تنها به گواه آوردن هفت سورهء آغاز شده با حروف مقطّعه و از جمله سه سوره از حاميمها بسنده كرده است .
در همهء اين سورهها و در همان آيات آغازين سوره از كتاب ، يا قرآن و يا تنزيل ذكرى به ميان آمده است ، هر چند ناشر تفسير ابن كثير ، آقاى محمد رشيد رضا ، بر اين نكته حاشيه زده ، در پابرگ مىنويسد : « البته اين استقرا تام نيست ؛ زيرا سورهء مريم چنين وضعيتى ندارد » .
قبل از رشيد رضا فخر رازى و زركشى نيز اين نكته را مورد توجه و تذكر قرار داده بودند كه سورهء مريم و همچنين دو سورهء عنكبوت و روم با حروف مقطّعه آغاز شده ، اما پس از اين حروف ذكرى از قرآن يا كتاب به ميان نيامده است .
در سورهء مريم مىگويد : « كهيعص ، اين بيان رحمت پروردگارت بر بنده خويش زكرياست » ؛ در سورهء عنكبوت مىگويد : « الم ، آيا مردم گمان كردهاند چون بگويند ايمان آورديم رهايشان گذارند و آزمايش نشوند ؟ » در سورهء روم نيز مىگويد : الم ، روميان در نزديك اين سرزمين مغلوب شدند » . بنابر اين رازى و زركشى - چنان كه اظهاراتشان را نقل كرديم - از اين نكته غافل نماندهاند كه قاعدهء
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص١٦٥