آن كه دليل و وجه مستقلى براى اعجاز باشد ؛ اگر خصم اين مسئله را بپذيرد ، اين همان چيزى است كه ما نيز آن را تأييد كرده و بر اثباتش دليل آوردهايم ] .
اگر خصم بگويد كه قرآن تنها به واسطه همان نظم و به خاطر برخوردارى از شيوهاى كه با شيوهء معمول در كلام عرب ، اعمّ از نظم و نثر ، متفاوت مىباشد معجزه است ، هر چند از چنان مرتبهء خاصّى در فصاحت نيز برخوردار نباشد ؛ اين ادّعايى است كه قبلا به ردّ و ابطال آن پرداختيم .
امّا هرگاه در اعجاز بودن قرآن هر دو امر در نظر گرفته شود ، اگر مقصود آن باشد كه با حصول مجموعهء اين دو عامل اعجاز قرآن تكميل مىگردد ، ما در پاسخ و بيش از اين بيان كرديم كه چگونه قرآن تنها به واسطهء برخوردارى از مرتبهء خاصّ و والاى فصاحت خود از گفتار اعراب تمايز يافته است ، و اگر هم مقصود آن باشد كه نظم قرآن همان مدلول فصاحت آن را مورد تأييد و تقويت قرار مىدهد و اين همان عقيدهء صحيح و به حقيقت نزديكتر است ؛ زيرا مقصود آنان از نظام و ساختار قرآن نظام و ساختارى پايينتر از مرتبهء فصاحت نيست ، و مقصودشان آن است كه خداوند قرآن را در قالبى نازل فرموده است كه به روشنترين صورت با عادت و شيوهء معمول عرب متفاوت است و آن را نقض مىكند و اين روشنترين صورت همان است كه قرآن بر ساختارى متفاوت با آنچه اعراب با آن آشنايى داشتند ، و در عين حال در مرتبهء بالايى از فصاحت باشد ، و اين حقيقتى روشن است . « 9 »
قاضى عبد الجبّار چنين عقيده ندارد كه مسئلهء جايگزين كردن لفظى با لفظ ديگر [ در مقام معارضه با قرآن ] مسألهاى قابل توجه و استناد باشد ؛ زيرا چنين شيوهاى شبيه و نزديك به نقل كلام است و بنابر اين چنان كه نقل كلام بر معرفت ناقل دلالت نمىكند ، گذاشتن لفظى به جاى لفظ ديگر كه داراى وزن و ساختارى يكسان با آن مىباشد نيز بر معرفت شخصى دلالت نخواهد كرد ، هر چند هر كس بخواهد در اين مقوله توانا باشد ناگزير بايد آن اندازه از الفاظى كه داراى يك معنا و يك وزن هستند بداند كه بدين وسيله بتواند لفظى را جايگزين لفظى ديگر ، همانند و يا نزديك به آن ، سازد . اما اين اندازه دانستن ، در آن شيوه و عمل خاصى كه از آن سخن گفتيم [ آوردن كلامى با ساختارى همانند ساختار قرآن ] بسنده نمىكند ؛ زيرا شخصى براى انجام چنان كارى به ميزان خاصّى از علم و آگاهى ، افزون بر اين ، نياز دارد تا بدين ترتيب آوردن كلامى با آن ميزان از
هامش
( 9 ) قاضى عبد الجبار ، المعنى ، ج 16 ، ص 321 ، 230 .