مشخّصى از خود نشان داده و نه آنها را با مجادلات كلامى درآميخته ، و نه به جاى پرداختن به آنها خود را به تأمّل در ياوه گوييهاى مدّعيان رويارويى با قرآن مشغول ساخته است .
در بخش مربوط به اعجاز قرآن از كتاب المغنى قاضى عبد الجبّار معتزلى نيز آنچه محور بحث قرار گرفته مسئلهء فصاحت قرآن است .
او همانند رمّانى اين مسئله را از زاويهاى كه اهل بلاغت مورد بررسى قرار مىدهند بررسى نكرده ، بلكه تمامى همّت و توجّه خود را به استدلال بر اعجاز قرآن ، از نظر فصاحت منحصر به فرد آن و همچنين صحّت تحدّى به وسيلهء آن معطوف داشته است . اين امر به خودى خود اقتضاى آن داشته كه وى به بررسى مفهوم فصاحت و اعجاز آن بپردازد ، و به همين سبب است كه او مسئلهء نظم - به معنى شيوهاى خاص از ساختارهاى كلامى - را مورد بحث قرار داده و به تبيين نظريّهء معتزله در اين مسئله پرداخته است .
نكتهء قابل توجهى كه در مورد نظم - يعنى شيوه و طريقه - از ديدگاه او وجود دارد آن است كه وى تنها اين را براى اعجاز بودن كافى نمىداند كه كسى قبلا كلامى همانند آنچه معجزهاش مىخوانيم مطرح نكرده باشد ، و گرنه لازم مىآمد گفته شود هر كس شيوهء تازهاى در سخن ابداع كند كه ناپسند و ركيك هم باشد ، اعجاز كرده است . اين در حالى است كه مىدانيم « لازم است در كنار ابداعى بودن شيوه ، رتبهء خاص آن از نظر فصاحت نيز به عنوان يك معيار در نظر گرفته شود » .
از همين جاست كه بايد روشن شود مقصود از « نظم » چيست : اگر مقصود از آن صرف ابداع يك طريقهء جديد در كلام باشد ، اين تفسير دور از حقيقت خواهد بود .
اما اگر مقصود آن كسى كه مىگويد وجه اعجاز قرآن نظم مخصوص آن است همان معنايى باشد كه ما مىگوييم - يعنى آن كه خداوند قرآن كريم را از ساختارى اختصاصى برخوردار ساخته كه عادت عرب بر چنان ساختارى جريان نداشته است ، و در كنار اين ويژگى رتبهاى از فصاحت بدان بخشيده كه معجزه است - اين همان تفسيرى خواهد بود كه ما بيانش كردهايم ؛ زيرا صرف همين كه قرآن از نظر فصاحت در رتبهاى فراتر از حدّ عادت عرب است ، خود ايجاب مىكند كه قرآن يك معجزه باشد ، امّا برخوردار بودن قرآن از ساختار و نظم مخصوص - به عنوان يك وجه ديگر براى اعجاز در مقابل وجهى كه گفته شد - ايجاب نمىكند كه قرآن معجزه باشد ، بلكه تنها معجزه بودن آن را مورد تقويت و تأكيد قرار خواهد داد ، [ نه
الإعجاز البياني للقرآن ( اعجاز بيانى قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 106
مساهمون: عائشة عبد الرحمن ( بنت الشاطئ )
ص١٠٦