او را از پس پشت او بيرون آرند و از آن طرف نامه بدست چپ او دهند و گويند به او اقْرَأْ كِتابَكَ او گويد من نامه را چگونه از پس پشت خود بخوانم پس گردن او را باز پس كشند تا نامه خود را به بيند تاريك و سياه عاجز و متحير شود ، و نتواند كه آن را بخواند ( 1 ) مقاتل گفته كه دست چپ او را منخلع سازند بر پس پشت او و نامهء اعمال را در آن نهند ، و بدانكه دادن نامه بدست راست علامتى است مر ملائكه و مؤمنانرا كه صاحب آن از اهل جنت است و لطف است مر خلقان را در خبر دادن از آن و كنايه ايست از قبول طاعت او و دادن بر وجه ديگر امارتى است صاحب آن را كه از اهل نار است و علامت مناقشه در حساب و سوء مآب .
( 11 ) - * ( فَسَوْفَ يَدْعُوا ) * پس زود باشد كه بخواند يعنى تمنا كند * ( ثُبُوراً ) * هلاكت را يا گويد و وا ثبوراه و اين كلمه هم طلب هلاكت است .
( 12 ) - * ( وَيَصْلى سَعِيراً ) * و در آيد به آتش افروخته و هميشه ملازم آن باشد آن گه بيان موجب اين عذاب مىكند بقوله :
( 13 ) - * ( إِنَّه كانَ ) * بدرستى كه اينكس بوده در دنيا * ( فِي أَهْلِه ) * در ميان كسان خود * ( مَسْرُوراً ) * شادمان و نازان بمال فانى و جاه ناپايدار و به جهت فرط غرور او به آن فارغ بود از روز شمار يا مسرور بود بمعاصى و كفر .
( 14 ) - * ( إِنَّه ظَنَّ ) * بدرستى كه او گمان برده * ( أَنْ لَنْ يَحُورَ ) * آنكه باز نگردد به خدا يعنى او را بعث و حشر نبود ، ابن عباس فرمود كه من معنى * ( يَحُورَ ) * ندانستم تا آنكه از اعرابى شنيدم كه دخترك خود را گفت حورى ، يعنى ارجعى .
( 15 ) - * ( بَلى ) * اين ايجاب ما بعد نفى است در لَنْ يَحُورَ يعنى آرى او را بازگشت خواهد بود * ( إِنَّ رَبَّه ) * بدرستى كه پروردگار او * ( كانَ بِه ) * هست به او و باعمال او * ( بَصِيراً ) * بينا پس او را فرو نخواهد گذاشت پس او را بمحشر خواهند آورد و جزاء و سزا به او خواهند رسانيد ، گويند كه اين هر دو آيه در شأن ابى سلمة بن عبد الاشد و برادر او اسود بن عبد الاشد نازل شده .
( 16 ) - * ( فَلا أُقْسِمُ ) * پس سوگند ميخورم * ( بِالشَّفَقِ ) * بسرخى كه بعد از آفتاب در مغرب پيدا مىشود ، يا بياضي كه در عقب حمره بماند و گويند اين بياض اصلا غايب نميشود بلكه متردد
هامش
( 1 ) در ضمير * ( فَمُلاقِيه ) * دو وجه محتملست يكى آنكه راجع باشد به * ( رَبِّكَ ) * اى فملاقى ربك و مؤيد اين وجه است آنكه نظير اين عبارت در قرآن موجود است و بنا بر اين مراد از القاء پروردگار مرگ خواهد بود دوم آنكه مرجع ضمير را جزاء بدانيم اى فأنت ملاقى جزاء ربك و مؤيد اين وجهست تفصيل مذكور در دو آيه بعد * ( فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَه ) * . الآيات .