( 21 ) - * ( وَإِذا قُرِئَ ) * و چون خوانده شد * ( عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ ) * بر ايشان قرآن * ( لا يَسْجُدُونَ ) * فروتنى نميكنند و منقاد آن نميشوند يا نماز نمىگذارند يا سجده نميكنند بر تلاوت آن و باتفاق علماى ما اين سجده از سجدهء مندوبه است نه مفروضه ، و صاحب فتوحات اين سجده را سجدهء جمع گفته چه بعد از استماع قرآنست و قرآن جامع صفات تنزيه و تقديس او سبحانه است ، و بعضى علماء اينجا سجده كنند و جمعى در آخر سوره و ابو هريره اينجا سجده كردى و گفت كه من ديدم كه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم اين آيه تلاوت فرمود و سجده كرد و اين سجدهء سيزدهم است از سجدات قرآن ، مروى است كه حضرت رسالت پناه صلوات اللَّه عليه و آله وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ را قرائت فرمود سجده كرد و مؤمنان همه تبعيت نموده سجده كردند كفار قريش بر بالاى سر ايشان ايستاده بودند دست بر - دست ميزدند و استهزاء ميكردند حق سبحانه اين آيه نازل ساخت ، و ابو حنيفه به اين آيه احتجاج كرده بر وجوب سجده نزد تلاوت اين آيه ، و از ابن عباس مرويست كه ( ليست فى المفصل سجدة ) و حسن نيز اين را واجب نميداند ، و سجده ناكردن كفار نه از جهت قصور دليل و انقطاع حجت است .
( 22 ) - * ( بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * بلكه آنان كه نگرويدهاند * ( يُكَذِّبُونَ ) * تكذيب ميكنند مر قرآن را و تدبر نمينمايند در آيات و ايمان نمىآرند به جهت اقتفاء برؤسا و تقليد آباى خود در تكذيب ( 23 ) - * ( وَاللَّه أَعْلَمُ ) * و خداى داناتر است * ( بِما يُوعُونَ ) * به آنچه نگاه ميدارند در وعاى دل خود از كفر و به آنچه مىپوشند از كينه و عداوت مؤمنان و يا به آنچه جمع ميكنند در صحف خود از اعمال سيئه و ذخيره مينهند از براى خود از انواع عقوبات اخرويه ، اصل ايعاء ادخال چيزيست در وعاء و قلوب اوعيهء آن چيزيست كه در او حاصل مىشود از علم و جهل و فى كلام امير المؤمنين عليه السّلام
هذا القلوب اوعية خيرها أوعاها .
( 24 ) - * ( فَبَشِّرْهُمْ ) * پس مژده ده ايشان را * ( بِعَذابٍ أَلِيمٍ ) * به عذاب دردناك ، ايراد بشارت در مقام انذار براى تهكم و استهزاء است و قوله :
( 25 ) - * ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) * استثناء منقطع است يعنى ليكن آنان كه بگرويدند * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كردند عملهاى ستوده * ( لَهُمْ أَجْرٌ ) * مر ايشانراست مزدى * ( غَيْرُ مَمْنُونٍ ) * نابريده و ناكاسته يا منت نانهاده و ميتواند بود كه استثناء متصل باشد و معنى اينكه بيم فرماى كفار را به عذاب أليم و عقاب عظيم مگر آنان كه توبه كردند و ايمان آوردند و عمل صالح بجاى آوردند ، و بدانكه در قول ( لا يؤمنون و لا يسجدون ) دلالت است بر آنكه ايمان و سجود فعل بندگان است زيرا
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 196
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩٦