حضرت على ( ع ) در يكى از خطبههاى نهج البلاغه ، خطاب به اهل بصره مىفرمايد :
« شما لشكريان آن زن ( عايشه ) هستيد و طرفداران آن حيوان ( شتر عايشه ) وقتى آن حيوان فرياد زد اجابت كرديد و زمانى كه پى شد گريختيد . . زود رنجيده خاطر مىشويد و عهد و پيمان شما ، نقض عهد و پيمانشكنى است ، آئين شما نفاق است و آب آشاميدنىتان بسيار تلخ و غيرقابل استفاده ، كسى كه در بين شما مسكن گزيند در گرو گناهانش گرفتار آمده و آنكس كه شما را ترك گويد رحمت خدا شامل حال وى شده است گوئيا مىبينم مسجد شما را ( مسجد بصره ) مانند سينهء كشتى بر آب نشسته ، خداوند عذاب را از بالا و پائين آن فروفرستاده است و هر آنكس كه درون آن باشد غرق خواهد شد . » « 1 »
ابن ابى الحديد ، پيرامون كلمات حضرت در اين خطبه ، گفته است : « اينكه امير المؤمنين ( ع ) از غرق شدن بصره خبر داده كه غير از مسجد جامع آن ، همه را آب فرا مىگيرد ، ديدم كسانى را كه معتقدند آنچه در كتابهاى حوادث آينده به چشم مىخورد دلالت بر اين معنى دارد كه شهر بصره و اهل آن بوسيلهء آب تيرهاى كه از زمين مىجوشد هلاك شده و غرق مىگردد تنها مسجد آن شهر ، از غرق شدن مصون مىماند . و آنچه صحيح به نظر مىرسد اين است كه هرچه را به آن خبر داده شده است بوقوع پيوسته ، زيرا شهر بصره دوبار يكى در زمان خليفهء عباسى قائم بامر اللّه بطور كامل غرق شده است به جز بخشى از مسجد جامع آنكه شبيه سينهء پرنده روى آب هويدا بوده ، چيزى باقى نمانده است همانطور كه امير مؤمنان ( ع ) كيفيت آن را خبر داده است كه آب از درياى فارس ، از ناحيهاى كه امروزه معروف به جزيرهء فارسى است و از ناحيهء كوه معروفى بنام كوه سنّام آن را فراگرفت كه خانههاى شهر و هر كس كه در آنها بسر مىبرد غرق شد و جمعيت انبوهى از اهل آنجا هلاك شدند و يكى از اين دو حادثهء غرق ، نزد اهل بصره معروف است كه آن را از پيشينيان خود نقل مىكنند .
* * * امّا حادثهء آن خرابى كه بواسطهء انقلاب زنگيان اتفاق افتاده است در نيمهء قرن چهارم در زمان عباسيان بود . امير مؤمنان ( ع ) مكرّر از آن خبر داده ، از جمله خطبهاى كه حضرت در آن فرموده :
هامش
( 1 ) - نهج البلاغه خطبهء 13 .