اين مطالب در زمان پيغمبر و در حضور او واقع مىشد بلكه گاهى خود پيغمبر ، بعضى از ياران خويش را كه توانايى كامل براى فهم احكام نداشته به ديگران ارجاع مىداد ، و در واقع مردم از اين نظر ، در برابر يك عمل انجام شده قرار داشتند .
با دقت در مطالب فوق چنين نتيجه مىگيريم كه باب اجتهاد حتى در زمان خود پيامبر مفتوح بوده تا چه رسد به زمانهاى ديگر ؛ ولى نبايد فراموش كرد كه اجتهاد در آن زمان با زمان ما فرق بسيار داشت . اجتهاد در آن زمان بسيار ساده و كم هزينه بود ، زيرا آنها در زمان پيغمبر زندگى مىكردند و قراين براى فهم معانى احاديث فراوان ، بود به علاوه ، در مواردى كه ابهام و پيچيدگى پيدا مىشد مىتوانستند از شخص پيامبر سؤال كنند و يقين حاصل نمايند .
ولى هر چه از آن عصر دور تر شويم ، بر اثر كثرت آرا و آميزش عربها با ديگران ، و تغيير تدريجى زبان و لغت عربى ، و بر اثر وسعت دامنهء احاديث ، به خصوص اينكه افراد مغرض و نااهلى نيز به علل گوناگون در پارهاى از احاديث دست برده و به جعل حديث پرداختند ، وضع اجتهاد مشكلتر و پيچيدهتر مىشود و نياز بيشترى به دقت و بررسى و كوشش براى جمع ميان احاديث و تميز صحيح از غلط و ترجيح آنها بر يكديگر احساس مىگردد .
ولذا هر اندازه فاصله از زمان پيغمبر صلى الله عليه و آله زيادتر مىشد و اسلام توسعه وانتشار بيشترى مىيافت و دانشمندان و راويان ، فراوانتر مىشدند كار مجتهدين مشكلتر و پيچيدهتر مىگرديد ، ولى در هر صورت باب اجتهاد كه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله به طور مسلّم باز بود همچنان تا امروز مفتوح است ، و اين امر قابل ترديد و انكار نيست .
از طرفى ، طبيعى است كه مردم همواره جزء يكى از دو دستهاند : عالم و دانشمند ، بى اطلاع و عامى ، اين هم روشن است كه افراد بى اطلاع به حكم فطرت و به فرمان قطعى عقل در چيزهايى كه نمىدانند مراجعه به دانشمندان
أصل الشيعة وأصولها ( آيين ما ) ( فارسى ) — صفحة 182
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٨٢