و جماع است در شب ماه رمضان بعد از خواب بعد از تحريم آن .
و بعضى گفته اند مراد ترك عزل است از حره ء منكوحه به نكاح دايم .
و بعضى گفته اند كه مراد فرج زنانست يعنى مباشرت كنيد با زنان از فرج ايشان كه موضع معتاد است نه از دبر ايشان كه مكروهست ومراد از رشته ء سفيد روشنى طولانى صبح صادق است چنان كه قول او ( مِنَ الْفَجْرِ ) مبين است و از رشته ء سياه تاريكى طولانيست كه احاطه كرده روشنى صبح را ليكن بطريق استعاره و تحقيق اين سخن مقتضى بسطى است در كلام كه لايق نيست به اين مقام و كلمه ء من در ( مِنَ الْفَجْرِ ) بمعنى بيان است يا تبعيض .
و بر هر تقدير بيان مىكند مراد را از رشته ء سفيد به تصريح ، ومراد از رشته ء سياه به مقايسه وازين جهت اكتفاء نموده شد به او ومبين نشد بصريح مراد از رشته ء سياه .
و آن كه روايت كرده اند از سهل بن سعد ساعدى كه گفت آيت مذكوره نازل شد اول بى قول او ( مِنَ الْفَجْرِ ) تا آن كه جمعى از مردم چون مىخواستند كه روزه دارند رشته هاى سفيد ورشته هاى سياه بر پايهاى خود مىبستند ومىخوردند ومىآشاميدند تا آن زمان كه متميز مىشدند از هم بعد از آن ترك خوردن و آشاميدن مىكردند بعد از آن نازل شد قول او ( مِنَ الْفَجْرِ ) پس دانستند مردم كه صبح صادق است وتاريكى محيط به او نه حقيقة رشته ء سفيد و سياه صحت آن معلوم نيست .
و بر تقدير صحت دلالت مىكند بر جواز تأخير بيان از وقت خطاب و آن مختار كثيرى از علماء اصولست ودلالت نمىكند بر جواز تأخير بيان از وقت حاجت كه ممنوع است به اتفاق علماء اصول زيرا كه مىتواند بود كه نزول ( مِنَ الْفَجْرِ )
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 274
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٢٧٤