و من فصل فروشكوه دربار ايران را با ذكر دو مطلب يكى دربارهء هزينهء كلى دربار ، و ديگرى راجع به كارگاهها و كارخانههاى آن خاتمه مىبخشم . دربارهء موضوع اول تحقيقات من بدين نتيجه رسيده كه هزينه مطبخ و جامه خانه كوچك شاه افزون بر سه ميليون مىباشد . مخارج كارگاهها و تالار هنرى معظم له چهار ميليون ، هزينهء كاخ و خدمتگرانش ده ميليون ، خرج قشونش سيزده ميليون است . افزون بر اينها حرمسرايش چهار ميليون خرج در بر دارد ؛ و من بر اين گمانم كه مخارج قلم ششم به پول نقد پرداخته مىشود ، و اقلام ديگر با صدور حواله واگذارى زمين و ديگر مواد مورد مصرف و بتخصيص مواد غذايى تأديه مىشود .
اين ضرب المثل بر سر زبان ايرانيان است كه شاه روزى هزار تومان خرج و هزار و دويست تومان درآمد دارد . هزار تومان معادل پانزده هزار اكوست ، و در مجموع برابر شانزده ميليون و نيم مىباشد . اما چنين مىنمايد كه هزينهء سپاهيان به حساب نيامده است .
اما كارگاههاى شاه چندان متنوع و بزرگ و پر وسعت مىباشد كه من در اين جا از شرح آن درمىگذرم ، و در فصل وصف اصفهان به توضيح آن مىپردازم .
ايرانيان كارگاهها را كارخانه مىنامند . عدهء آنها سى و دو دستگاه است و هر يك در جايى جداگانه است .
روش به خدمت گرفتن كارگران در كارخانهها چنين است كه نخست داوطلب خدمت خود را به مسؤول كارخانهاى كه مايل به كار كردن در آنست معرفى مىكند .
اگر صنعتگرى بداند آن نمونه هنرش را كه بهترين و كاملترين كار اوست با تقاضانامه به وى تسليم مىنمايد . در صورت موافقت ، رئيس مربوطه تقاضانامه و نمونه كار داوطلب را پيش ناظر كل كه پيشكار شاه نيز هست مىفرستد . اگر وى نيز موافقت كرد كارگر را با نمونهها كارش به حضور شاه معرفى مىكند يا تنها نمونهء كارش را به نظر شاه مىرساند . چنانچه معظم له نيز وى را پذيرفت ، حقوقش معين و برقرار مىشود .
گفتنى است كه طىّ كلّيهء اين مراحل فقط دربارهء امور صنعتى اجرا مىگردد ، و در مورد استخدام داوطلبان خدمات ديگر مانند خدمت در ادارات يا دوائر كوچك ، ناظر طبق اختياراتى كه دارد در صورت موافقت بىآن كه با ديگران به مشورت بنشيند آنان را به خدمت مىگيرد .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1304
مساهمون: ژان شاردن
ص١٣٠٤