شهر اصفهان و حومه آن پنج درصد ، و براى جاهايى كه يك روز از پايتخت فاصله دارد ، و تحصيلدار مخارج سفرش را خود به عهده دارد ده درصد مىباشد ، و از حوالههايى كه براى شاه يا بزرگان گرفته مىشود نيز به همين نسبت حق الزحمه برمىدارند . بنابراين ، آسان مىتوان محاسبه كرد كه تحصيلداران ديوان محاسبات هر سال قريب پانصد ششصد هزار ليور درآمد بايد بگيرند . وقتى شاه حوالهاى به يكى از درباريان خود مىدهد ، وى را ناچار مىكند حقّ تحصيلدار را از پيش ، برابر رسوم ، حتى دو برابر آن بپردازد ، و در چنين صورت تحويلدار اصل آنچه را گرفته بدون كسر و نقصان پس مىدهد .
بنابر آنچه گفته شد حق تحصيلدارى نسبت به نزديكى يا دورى راه ، و دشواريهايى كه در كار وصول حواله متصور است ، متغيّر مىباشد . مثلا تحصيلدارى كه مأمور وصول ششصد هزار ليور از هلنديانى است كه هر سال در اصفهان ابريشم از شاه مىخرند بيش از دو و يك چهارم درصد حق العمل نمىگيرند . زيرا نقد كردن چنين حواله هيچ زحمت و دردسر ندارد ، و محتاج رفت و آمد مكرر و بحث و گفتگوى زياد نيست .
امّا درآمدهاى تحصيلداران به همين كه گفته شد پايان نمىپذيرد ؛ زيرا همين كه او و همراهانش به مقصد رسيدند كسى كه بايد حواله را بپردازد ناچار است تا زمانى كه كلّيهء مبلغ اسمى حواله را نپرداخته از آنان به شايستگى پذيرايى كند ، و در خاتمه كار جز از پنج درصد حقوق هديهء كوچكى نيز به ايشان بدهد . شگفت اين كه وقتى پول آماده شد تحصيلدار براى تحويلگرفتن آن بهانهها مىآورد و مديون براى اين كه مأمور پولها را بپذيرد ، و وى مجبور به دادن جريمه نشود ، از سر ناچارى هديهء ديگرى نيز به وى مىدهد . اما اگر پول نقد فراهم نشود تحصيلدار براى هر هفته تأخير نيم درصد اصل حواله جريمه مىگيرد ، و هنگامى كه پرداخت كننده در تلاش تهيه كردن پول مىباشد تحصيلدار براى نقد كردن ديگر حوالهها فعاليت مىكند ، و همين كه وى و همراهانش مبلغى قابل توجه جمع كردند براى به دست آوردن سود بيشتر يا با آنها به داد و ستد مىپردازند يا به ربح مىدهند . و چون معمولا حوزهء مأموريت تحصيلداران وسيع است ، و سفرشان بيش از هجده ماه مدّت مىگيرد در طول اين زمان به طرق مختلف سود زياد مىبرند .
از روى ديگر تحصيلداران در دربار و ديوان محاسبات دوستان و حاميان
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1263
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٦٣