محاسبات مىفرستند . اين صورت كه همه خوب و كامل نوشته مىشود چندان مشروح و مفصل است كه گاه عدهء صفحات يك گزارش از پنج هزار درمىگذرد و مطالعه و رسيدگى آنها پرزحمت و ناراحت كننده مىباشد . ناظر رونوشت گزارش خود را نگه مىدارد و نسخهء اصل را در وقت معين به ديوان محاسبات مىفرستد ، و پس از اين كه اين صورت تأييد و تسجيل شد جنبهء تسويه و قطعيّت مىيابد و ديوان محاسبات حقوق افراد شاغل را بدان جا حواله مىكند .
از روى ديگر چون ديوان محاسبات افزون بر پرداخت حقوق شاغلين ناچار به پرداخت تعهدات ديگر نيز مىباشد به ناظر دستور مىدهد باقى ماندهء درآمدها را به ديوان محاسبات بفرستد ، و پس از اين كه رسيد آنها را براى مصارف ضرورى در خزانه ذخيره مىكند . گفتنى است كه اين بده بستانها يا قبض و تحويلها چون خالى از درآمد نيست وسيلهء تحصيلداران رسمى كه براى انجام دادن چنين كارها به خدمت پذيرفته شدهاند انجام نمىگيرد ، بل كه چنان كه در صفحات آتى خواهم گفت منسوبان وزيران بدين كار گمارده مىشوند .
به اين ترتيب يا صادقانهتر و بىرودربايستى بگويم به اين افسون و دغل بازى امور مالى ايران رسيدگى و تسويه مىشود ، و به جرأت مىتوان گفت واردات نقد خزانهء پادشاه اندك و ناچيز است .
درآمدهاى ايالتها نيز قريب به همين صورت محاسبه و تسويه مىشود ؛ بدين شرح كه حاكم قسمتى از درآمد املاك ايالتى را كه بر آن حكمفرماست به ارتشيانى كه ناچار به نگهدارى ايشان مىباشد ، همچنين به مأموران و قاضيان ايالت حوزهء مأموريت خويش ، و خدمتگران خانهء خود تقسيم مىكند ، و به هر مأمور و صاحب منصب و هر سرباز به نسبت حقوقى كه مىگيرد مقدارى زمين به تيول مىسپارد ، و باقى ماندهء درآمدها را براى رفع نيازمنديهاى خود ذخيره مىكند . مباشران وى مجموع اين عوايد را همچنان كه درآمدهاى شاه جمع آورى مىشود وصول مىكنند .
ديوان محاسبات مسؤول و مأمور توزيع كلّيهء براتهاى نقدى و جنسى است ، و افراد ذى نفع به نسبت نفوذ خود و دوستان مؤثرى كه در ديوان دارند براترى مناسبترى به دست مىآورند . تا سى چهل سال پيش در امر صدور حوالهها بىنظميها و تبعيضهاى ناخوشايند و ناهنجارى در ميان بود . بدين معنى كه ديوان محاسبات مبالغ كمى را به مناطق دور حواله مىكرد كه صاحبانشان در كار وصول آن
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1261
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٦١