سربازان كه مواجبشان بيش از دويست فرانك نيست ، و درجهداران و خدمتگرانى كه حقوقشان از سيصد چهار صد فرانك تجاوز نمىكند از اين اجحافات و غارتگريها بيش از ديگران خشمگين و زيان رسيده مىشوند . زيرا براى وصول مواجب ناچيز خود ناچارند از يك چهارم آن چشم بپوشند ، و يا هفت هشت ماه به انتظار وصولش روز شمارى كنند . من بسيارى از صاحبمنصبان و مأموران و كاركنان دربار را ديدهام كه به گرفتن حقوق دو سال خدمت خود موفق نشده بودند و همچنان طلب داشتند . تحصيلدارانى كه حقوق آنان را غصب كرده بودند با دادن رشوه و هديه به مسؤولان مربوط بزرگ تسويه حساب مىگرفتند ، و اگر اتفاقا مورد توبيخ قرار مىگرفتند چون توبيخ نامه از سوى كسانى صادر شده بود كه تحفه و هديه آنان را كاملا رام و آرام كرده بود بر ايشان تلخ و ناهموار نبود .
در زمان پادشاهى شاه عباس بزرگ ، سربازان روزگار خوشتر و حقوق بيشتر داشتند ، اما چون در اين زمان به وجودشان احتياج زياد نيست ، حقوق كافى به آنان نمىدهند .
ناظران گاهى اين لطف و كرامت را به ساكنان ديهها روا مىدارند كه آنان بدهكاريهاى خود را در شهرى كه ناظر اقامت دارد بپردازند . و با اين عمل نيك آنان را از سختگيريها و مظالم تحصيلداران خلاص مىسازند ، و در كاخ خود به حساب تيولها رسيدگى ، و برگ تسويه حساب صادر مىكنند . امّا معمولا همراه تحصيلداران افراد اعزام مىشوند تا هم در كار گرفتن وجه براتها به آنان كمك كنند و هم مانع سختگيرى و زجر دادن ايشان شوند تا كشاورزان رنجمند و خشمگين و عاصى نگردند .
تحصيلدار هنگام ورود به ده ، به خانهء رئيس ده يا كدخدا فرود مىآيد ، و كدخدا وى را به كاروانسرا يا مهمانخانهء ده راهنمايى مىكند . معمولا در هر ده فاقد كاروانسرا دو مهمانخانه وجود دارد . اما به هر روى تحصيلدار كدخدا را تحت فشار و ناراحتى قرار مىدهد تا در جمع آورى ماليات چندان كه مىتواند اهتمام ورزد . شغل تحصيلدارى مستلزم درايت و متانت و وقار و تجربت بسيار است ؛ اگر خويشتندار نباشد و بيش از اندازه سختگيرى و خشونت كند دهقانان برمىآشوبند و شب هنگام ترك ديار خود مىكنند ، و چنين پيش آمد به حيثيّت اداريش لطمهء شديد مىزند ، و وى را سخت به زحمت و دردسر مىاندازد . او اصولا حق ندارد به كشاورزان ، خاصه به زن و فرزندانشان عتاب و پرخاشگرى و شكنجه كند ، و به وسايل زندگيشان دست
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1265
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٦٥