برابر بهاى آنچه شاه به آنها عطا كرده به وى باز دهند . مثلا شاه وقتى درمىيابد يكى از حاكمان بزرگ يا يكى از ناظران وظايف خود را به خوبى انجام داده به نشان تشويق وسيلهء كسى كه مايل است انعامى به وى داده شود هديّتى براى او مىفرستد ، و اين تحفه ممكن است يك دست لباس ، يك باز ، يا يك اسب باشد . برندهء هديه تنها از گيرندهء آن چنان كه پيش از اين آوردهام انعام ارزندهاى دريافت مىكند ، بل كه مستمرى ثابتى نيز مىگيرد . و غالبا چنان است كه شاه مبلغى را كه گيرندهء هديه بايد به آورنده بدهد معلوم مىكند ، و آن بايد متناسب با شغل و مقام و امتيازات خانوادگى و نفوذ وى در دربار باشد .
اين اطلاعاتى است كه من از مجموع مجارى درآمدهاى شاه ايران كسب كردهام . اين نكته را نيز بايد در نظر داشت كه نه درآمدهاى املاك مزروعى ، نه عوايد اغنام و احشام ، و نه عوارض راهدارى ، هيچ كدام ثابت و برقرار نيست ، و همه جنبهء اتفاقى دارد . مثلا عوايد زمينهاى مزروعى در خشك ساليها كمتر است ، و در صورتى كه باران به حدّ كافى ببارد محصول بيشتر مىدهد ؛ يا درآمد گمرك به نسبت گرمى بازار تجارت يا كمى رفت و آمد زياد و كم مىگردد ؛ به سخن ديگر جز برخى معاملات مانند خريد و فروخت يك كاروانسرا يا بازارچه و امثال آن هيچ يك از درآمدهاى شاه ثابت نيست و همه اتفاقى مىباشد . خلاصه اين كه چون درآمد املاك مزروعى هر سال متغيّر است و كم يا زياد مىشود اين تغييرات و نوسانات در زندگى زارعان تأثير زياد بر جاى مىنهد ، و گاه ممكن است آنان را دچار بيكارى و فقر و فلاكت كند ؛ و مباشر هرگز بدين عوامل كه مهار كردن آنها از حيّز توانمندى وى بيرون است نمىانديشد ، و به افزايش يا كاهش درآمد شاه نمىپردازد ، بل كه نهايت سعى و مرادش مصروف بر اينست پيش كشيهايى كه به وى مىدهند ، و مقرّريها و درآمدهايش چندان باشد كه به دلخواه زندگى كند .
در ايران ماليات سرانه مطلقا معمول نيست ، و همهء مردم از پرداخت اين ماليات معافند ؛ و اين تصوّر در ذهن من پديد آمده كه در اين مورد در مشرق زمين ، ميان مردم عادى و ممتاز ، و به سخن ديگر وضيع و شريف تفاوت در ميان نيست . همچنين دولت از مواد غذايى و لوازم زندگى مردم بجز تنباكو ماليات نمىگيرد . امّا چنان كه پيش از اين اشاره كردم شاه بابت وامى كه مىدهد عوارض مختصرى دريافت مىدارد . مردم هنگام ورود به كشور و در مورد وارد كردن هر گونه مواد غذايى به داخل مملكت
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1253
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٥٣