معاون وى در همين مدت از درآمد گمرك اين دو بندر همان قدر عايد خزانهء پادشاه شد كه رئيس و معاون و مأموران گمرك به رشوت گرفتند ، و تازه اين مأموران افرادى باانصاف و معتدل بودند كه به تنصيف درآمد رضا داده بودند ، و سهم بيشترى به نفع خود برنداشته بودند . اين رسم چنان جارى بود كه گفتى بهترين راه براى دستگيرى خانوادههاى مستمند و از پا افتاده اين بود كه مدّتى ادارهء يكى از گمركخانهها را به آنان سپارند ؛ و من طىّ اقامتم در ايران بارها شاهد و ناظر اين جريانها بودهام .
براى ارائه دادن بهتر اين كه چگونه مأموران گمرك حقّ پادشاه را به نفع خود برمىگيرند بايد بگويم ، كه همهء انبارهاى گمرك هر بندر زير نظارت و مهر رئيس گمرك و معاون يا ناظر و منشى اوّل اوست ، و آنان از طرف پادشاه براى حسن جريان امور و نظارت بر اعمال يكديگر انتخاب و اعزام مىشوند ، و اصولا در مشرق زمين و بتخصيص در كشور هند و ممالك مجاور ، كلّيهء اين گونه كارها با همكارى سه تن انجام مىپذيرد ، و براى آسانتر شدن ، و پيشرفت بيشتر كار غالبا از دلّالها كه همه چرب زبان و فريبكار و پرشكيب و زبانور مىباشند و كم از ميدان در مىروند استفاده مىكنند .
وقتى يك كشتى بارى حامل بار وارد بندر مىشود ، و بارهايش را در انبار خالى مىكنند بازرگانان صاحب كالا با پيشكشهاى نسبتا ارزنده به ديدار مأموران گمرك مىروند ؛ درست در همين هنگام دلّالان به كار مىافتند ، و به رؤساى گمرك پيشنهاد مىكنند فلان جنسها را از گمرك ترخيص كنند و فلان مبلغ بگيرند .
از روى ديگر چون به شرحى كه پيش از اين اشاره كردم كاروانيان و مسافران راههاى دور و دراز در پيش دارند ، و ناچارند لباس و لوازم زندگى زياد به همراه داشته باشند ، و اين جمله از عوارض گمركى معاف است ، هميشه مقدار زيادى از كالاهاى گران قيمت را در بارهاى لباسهاى خود پنهان ، و از پرداختن حقوق گمركى معاف مىكنند .
بارى ، دو سه روز پس از تخليهء كامل كشتى و انتقال بارها به انبارها رئيس و اعضاى اصلى گمرك به انبار مىروند ، و طبق تبانى قبلى با بازرگانان ، مقدار زيادى از كالاهاى پر قيمت آنان را به نام لباس و لوازم مسافرت قلمداد مىكنند . سپس منشى كشتى يا بازرگانان دفتر مربوط را كه فقط قسمتى از صورت كالاها در آن درج و منعكس شده نشان مىدهند و صورت رسمى و دفاتر گمرك را طبق آن تنظيم مىكنند .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1250
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٥٠