كه با سرزمين گيلان هيركانى قديم را تشكيل مىدهد ششصد هزار ليور ، درآمد پارت چهار صد و پنجاه هزار ليور ، و عايدات پارس هشتصد هزار ليور است . اين اطلاعات را من از زبان مباشران اين ايالتها شنيدهام ؛ و سبب اين كه عوايد ايالت هيركانى از ديگر ايالتها افزونتر مىباشد اينست كه محصول ابريشم آن از همهء نقاط كشورهاى ديگر گيتى بيشتر است .
اما عوارض گمرك و راهدارى شصت هزار تومان معادل سه ميليون ليور مىباشد ، و اگر اين درآمدها با صحت و دقتى كه در اروپا معمول است جمعآورى شود بتحقيق عايدات آن از دو برابر اين مبلغ تجاوز مىكند .
بهاى هدايايى كه به مناسبت فرارسيدن عيد نوروز تقديم شاه مىشود به پنج شش ميليون مىرسد . عوايد حاصل از اجازهء وارد كردن تنباكو يك ميليون و پانصد هزار ليور درآمد شهر اصفهان به تنهايى بيست هزار اكوست .
در اين باره بيش از اين توضيح نمىدهم ، همين قدر مىگويم بعضى كسان ضمن صحبت به من گفتهاند كه مجموع عايدات شاه ايران اعم از درآمدهاى شخصى و هدايايى كه به مناسبتهاى مختلف تقديمش مىكنند از هفتصد هزار تومان معادل سى و دو ميليون واحد پول ما بيشتر نيست . من اين گفته را تصديق و تأييد نمىكنم ، و بر اين باورم كه دارايى شاه ايران بىاندازه است ، ولى اين نشان فراوانى درآمد وى نيست ، زيرا در مقام مقايسه ، عايدات امپراتور عثمانى و پادشاه هند از درآمد او بيشتر مىباشد ، و تفاوت در اينست كه پادشاه ايران بيش از يك بيستم آنچه را كه عايدش مىشود خرج نمىكند . چنان كه مىتوان گفت خوراك و بعضى از هزينههاى وى رايگان است و دست به جيب خود نمىبرد . اگر به پرداختن بهاى چيزهايى ناچار شود به يكى از محلهاى درآمدش حواله مىكند .
حقوق كاركنان ، مخارج دربار و حرمسرا و قيمت كلّيهء چيزهايى كه براى رضاى خاطر خود و لذت جويى مىخرد همه را بدين سان مىپردازد ؛ و همهء طلبكاران نيز به منظور خشنودى خاطر شاه و جلب رضايت و عنايتش بدين قسم معامله رضايند ، و در بند آن نيستند كه از خزانهء وى پول بگيرند .
جز از حواله كردن طريق ديگرى كه شاه براى پرداخت ديون خود به كار مىبرد اين است كه به جاى پول نقد جنس به طلبكار تحويل مىكند . اين راه را غالبا وزيران در موارد مناسب پيشنهاد ، و طلبكاران را به قبول آن تشويق مىكنند . در اين
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1256
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٥٦