اجرا مىشود در مشرق زمين بىسابقه است و هيچ يك از فرماندهان و افراد سپاهى بدان آشنايى ندارند . سربازان ايرانى مانند افراد عادى در خانهء خود زندگى مىكنند و سرگرم كار خويشند . هر سال يكى دو بار از آنان سان مىبينند . در چنين مواقع به آنان خبر مىدهند كه فلان روز در فلان محل براى شركت در مراسم سان حضور يابند سربازان در موقع معين مسلح مىشوند ، بر اسب مىنشينند ، در محلّ معلوم جمع مىآيند ، آن گاه يكان يكان از برابر كلانتر مىگذرند ، سلاح خود را جدا جدا به وى نشان مىدهند ، و پس از انجام يافتن اين مراسم به خانهء خود باز مىگردند .
تعليمات و تزيينات فنون سپاهيگرى سربازان ايرانى به هنگام صلح ، محدود به اجراى اين مراسم است . افزون بر اين چنان كه سابقا اشاره كردم هر سال يك بار يك رژهء عمومى در هر ايالت به عمل مىآيد .
اما روش جنگاورى سپاهيان ايران چنين است كه با شتاب تمام به گرد لشكريان دشمن دور مىزنند و مىچرخند ، و ناگاه گروه گروه به محلّ تجمع دشمن حمله مىبرند ، همه خواربارشان را غارت مىكنند ، و آب را به رويشان مىبندند ، و وقتى آنان را خسته و فرسوده كردند بر آنان حمله مىبرند ؛ اما اگر دشمن متقابلا با آنان به ستيز و آويز پرداخت مىگريزند ، و پس از مدتى نه بسيار دراز باز مىگردند ، و از نو به صفوف مقدّم دشمن مىتازند .
تاريخ بيانگر اين واقعيت است كه روش جنگ پارتها نيز همين گونه بوده است ، يعنى آنان در حال فرار مىجنگيدند ، بدين شيوه كه در حال گريز تيرهايشان را از روى شانه به سوى دشمن رها مىكردند . سپاهيان ايران با تركان و تاتارها بدين سان مىجنگند ، و با هنديان با اعتماد بيشتر و مصممتر پيگار مىكنند .
سپاهيان ايران فن سنگربندى و اردو زدن در نقاط امن و مستحكم را نمىدانند . استحكاماتشان يا كوه يا گردنههاى طويل و يا معابرى است كه گذر كردن از آنها به جهاتى دشوار باشد . براى محاصرهء دشمن آنان را به سوى خندق مىرانند و با كندن نقب بر خصم ظفر مىيابند ، و من بر اين باورم كه در سراسر روى زمين هيچ ملتى در حفر نقب و راههاى زيرزمينى ماهرتر از ايرانيان نمىباشند . شهر ايروان مركز ارمنستان را كه تركان عثمانى پس از مرگ شاه عباس بزرگ از ايران گرفته بودند ، و در آن برج و باروى بسيار ساخته بودند كه همه در غايت استحكام بود ، ايرانيان در مدتى كوتاه از طريق حفر نقب باز پس گرفتند .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1199
مساهمون: ژان شاردن
ص١١٩٩