مخارج خواربار و لوازم ديگر سربازانى كه آنان را به جنگ مىبرند با خودشان است ، و دولت تنها وسايل جنگ از قبيل سلاح ، باروت ، و فتيلهء تفنگ به آنان مىدهد . همچنين از طرف ارتش هيچ كس براى فروختن ما يحتاج سربازان مأمور نمىشود . اما هرگز چيزى در اردو كم يا ناياب نيست . زيرا فروشندگان بسيار داوطلبانه همراه سپاه حركت مىكنند ، و اين عده هر روز آنچه را مورد نياز سربازان باشد به اردو مىرسانند ، و به افراد سپاهى مىفروشند .
اگر ايرانيان در معرض هجوم سپاهيان دشمن قرار گيرند و تاب و توان پايدارى در خود نيابند شيوهء مبارزهشان اين است كه همهء آباديهايى را كه بر سر راه مهاجمان قرار دارد تخليه ، و مردم را وادار مىكنند كه كليّهء اثاثه و خواربار خود را زير خاك پنهان كنند . آن گاه آباديها را چنان ويران مىكنند كه وقتى دشمن به آن جا مىرسد حتى يك پر كاه در آن نمىبيند . روستاييان ايران در پنهان كردن اثاثه و خوراكيهاى خود در گودالها و حفرهها چنان ماهرند كه هيچ ناآشنايى به وجود آنها پى نمىبرد ، و چون هواى ايران خشك است خوراكيها اگر يك سال بل كه بيشتر زير خاك بماند فاسد و تباه نمىشود . غلّهء خود را نيز همين سان نگهدارى مىكنند .
ويران كردن آباديها به تندى هر چه بيشتر انجام مىپذيرد . آنان براى اين كه دشمن كاملا در تنگنا بماند همه چيز را مىسوزانند ، درختان را از ريشه بيرون مىآورند ، و مسير جويها ، رودخانهها را تغيير مىدهند ، و پس از اين كه سپاهيان اين عمليات را در مدتى كمتر از هشت روز انجام دادند ، به دستههاى كوچك تقسيم مىشوند ، در مكانهاى مناسب چادر مىزنند و در كمين مىنشينند تا شبانگاهان از هر سو به دشمن شبيخون زنند و اگر خصم با وجود همهء اين موانع و مشكلها به پيشروى خود ادامه داد دستههاى سپاهى به درون كشور عقب نشينى و شهرها و ديهها را تخليه و ويران مىكند .
سپاهيان ايران به همين شيوه و تدبير بزرگترين حملهء سپاهيان عظيم عثمانيها را عقيم ، و آنها را به تخليهء همه شهرها و زمينهايى كه گرفته بودند ناچار كردند ، و روستاييان پس از عقبنشينى تركها به آباديهاى محلّ سكونت خويش بازگشتند ؛ و من خود آثار يكى از اين لشكركشيها و عقبنشينىها را در حملهاى كه سپاهيان عثمانى در سال 1666 براى تصرّف بصره ، شهر واقع در مصّب اروندرود در انتهاى خليج فارس انجام دادهاند ديدهام .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1200
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٠٠