تخليهء اتاق و رفتن ، به نسبت سخاوت و توانايى خود مبلغى به كاروانسرادار مىدهد .
اين اماكن عمومى را دولتمندان نيكوكار و بزرگان و پادشاهان خيّر ساختهاند و موقوفاتى جهت تعمير عمارت و مزد كاروانسراداران برقرار كردهاند ؛ و اينان فقط مؤظف به نگهبانى و نگهدارى عمارت مىباشند . كاروانسراداران افزون بر كار محافظت ساختمان به مسافران نان و شراب و در نقاط آبادتر كره ، ماست ، ميوه ، مرغ و مواد سوختنى از قبيل هيمه و زغال مىفروشند . اگر گوشت به مقدار زياد مورد احتياج مسافران باشد از نزديكترين آباديها تهيه مىكنند ، و يا گوسفندى مىخرند و مىكشند همچنين به مالداران عليق مىفروشند .
بارى ، محلّ توقف و پناهگاه مسافران در سراسر ايران بدين گونه است كه شرحش آمد .
امّا كاروانسراهاى داخل شهر دو گونه است : بعض آنها براى توقف مسافران و زائران ساخته شده و هر كس مىتواند مدتى بدون پرداختن كرايه در آنها منزل كند .
برخى ديگر كه ساختمان آنها زيباتر و براى استفاده راحتتر و بهتر است داراى اتاقهاى متفاوت و متعددى است كه درهاى خوب دارند و آسان باز و بسته مىشوند ؛ و چون اتاقهاى اين سراها را غالبا بازرگانان گرفتهاند و محلّ كار و كسب خود قرار دادهاند هم بايد هنگام تصرّف اتاق سرقفلى بدهند و هم به تفاوت روزى يك يا دو سو كرايه بپردازند . افزون بر اين ناچارند به نسبت تعداد بارها و نوع كالايى كه مىفروشند به تفاوت مبلغى بدهند . بعضى از اين سراها خالصه ، و برخى ديگر متعلق به اشخاص است ، و چنان كه گفته شد عدهاى از كاروانسراهاى شهرى به مسافران و زائران اختصاص دارد و عدهاى ديگر منحصرا محل كسب و كار و خريد و فروخت كالاهاى بازرگانان است ، و چون گاهى سوداگران خارجى يا وابستگان آنها به اين سراها رفت و آمد مىكنند معمولا كسانى كه مايل به كسب خبر از اوضاع مدى (
medie
) ، باختريان (
bactriane
) ، كلده (
chalde
) و جاهاى ديگرند ناچارند به اين سراها مراجعه كنند . زيرا بازرگانان داخلى و خارجى در اين سراها فرود مىآيند و بار مىافگنند . همچنين تاجران داخلى يا كسانى كه مايل به خريدن اجناسى مانند ماهوت ، لاجورد هندوستان مىباشند بايد به اين سراها مراجعه نمايند .
اين بناها در كشورهاى مختلف نامهاى متفاوت دارند . تركان آنها را هان يا خان مىنامند ؛ در تاتارستان و هندوستان سرا مىخوانند ، و ايرانيان كاروانسرا