است . كاروانسرا عبارت است از بنايى عظيم به شكل مربع به ارتفاع بيست پا و اتاقهاى متعددى كه در رديف هم با سقفهاى گنبدى چهار يا پنج گام بلندتر از سطح زمين بنا شده است . اين اتاقها فاقد پنجره است ، و روشنى از در ورودى به درون آنها مىتابد . وسعت آنها بيش از هشت گام مربع نيست . هر كدام از اتاقها رواقى به عرض خود دارد و بخارى كوچكى در كنارش كه سقفش را چينهاى نيمدايرهاى پوشانده است . افزون بر اينها راهرو مشتركى هم سقف اتاقها ، در تمام طول اتاقها كشيده شده كه ايرانيان آن را مهتابى مىگويند . پشت اتاقها براى چهارپايان طويلههايى است ؛ و در جوار اصطبل رواقهايى بلندتر ، عريضتر با فضايى وسيعتر از دهليز اتاقها بنا شده ، همچنين در فواصل ده قدم اجاقهاى نسبة كوچكى داخل ديوار ساخته شده است . مجموع بناهاى اخير براى سكونت خدمتگران در مواقع بارندگى است . آنان هنگامى كه هوا منقلب است در اينجا براى خود غذا مىپزند و استراحت مىكنند ؛ امّا زمانى كه هوا صاف و آرام است جلو اتاقها طبخ مىكنند و اسبها را نيز به رديف در طول ايوان جلو اتاقها مىبندند به طورى كه هر اسب جلو اتاق صاحبش بسته شده باشد . در ميان صحن كاروانسرا معمولا حوض بزرگ يا تختى ساخته شده است . اين تختها به شكل مربع يا شش گوشه است . قطر هر كدام بيست تا سى پا ، و ارتفاع هر يك شش تا هشت پا است . ايرانيها اين تختها را مهتابى مىگويند . در بعضى خانهها و بيشتر باغها نيز مهتابى كوچكترى وجود دارد . پيرامن مهتابيهاى باغها را درختانى سايهگستر فرا گرفتهاند كه بر صفا و رونق و زيبايى منظر آنها مىافزايند .
در دو طرف در ورودى كاروانسراها هم از داخل و هم از خارج دكانهايى است كه در آنها خواربار و عليق چهارپايان مىفروشند . بلندى در ورودى كاروانسرا برابر خود ساختمان است ، و در ورودى با تختههاى ضخيمى ساخته و نصب شده است . حجرههاى بعضى از كاروانسراها فقط يك اتاق گنبدى و يك مهتابى دارد و فاقد پستو و بخارى و چيزهاى ديگر است . اين نيز گفتنى است كه در اين اتاقها هيچ گونه لوازم و وسايل زندگى نيست و مسافران بايد آنچه را به كارشان است با خود بياورند . هر مسافر هنگام ورود به كاروانسرا در هر اتاقى كه در نظرش بهتر و خوشتر مىنمايد بار مىافگند ، هر وقت كه دلش بخواهد مىماند ، و هر وقت مىخواهد مىرود ، و هيچ كس حقّ مطالبهء كرايه و مزد ندارد . امّا هر كه بخواهد هنگام
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 390
مساهمون: ژان شاردن
ص٣٩٠