بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » ( آل عمران : 188 ) :
مپندار آن كسانى كه به كار منافقانهء خويش شادمان مىگردند و علاقه مند هستند در برابر كارى را كه انجام ندادهاند و يا در خور آن نبودهاند مورد ستايش قرار گيرند ، آرى مپندار كه آنان از عذاب خدا مىرهند ، بلكه براى آنان عذابى دردآور در پيش است .
مروان پس از نزول اين آيه مىگفت : چنانچه بنابراين باشد - كه اگر كسى در برابر كارى كه انجام داده شادمان گردد ، و به خاطر كارى كه انجام نداده علاقه مند به ستايش ديگران باشد ، اگر به خاطر داشتن چنين حالت روانى در روز قيامت دچار عذاب الهى شود - پس بايد همهء ما در قيامت به عذاب الهى دچار گرديم ، چرا كه تمام ما مردم در چنين حالت روانى به سر مىبريم ؟
مروان بن حكم گرفتار چنين نگرانى بود تا آنگاه كه ابن عباس براى او توضيح داد مبنى بر اينكه آيهء ياد شده در بارهء اهل كتاب نازل گرديد ، چرا كه نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) از آنها راجع به موضوعى سؤال كرد و آنان حقيقت امر را كتمان كرده و پاسخى دگرگونه به آنحضرت مىدادند ، و چنان وانمود مىساختند كه مطابق با واقع به سؤال آنحضرت پاسخ گفتهاند ، و مىخواستند از طريق اين كار منافقانه و واژگونهء خويش ستايش آنحضرت و مسلمين را به خود جلب كنند [ و با نيرنگى كه در پاسخ خود به كار بردند و وظيفهاى كه درست آن را ايفاء نكردند سخت شادمان بودند كه آنحضرت را قانع نموده ، و كارى را كه انجام ندادند انجام شده جلوه داده و از اين رهگذر مورد ستايش قرار گيرند . لذا آيهء مذكور در جهت افشاء رفتار مكارانهء چنين منافقانى نازل گرديد ] .
گويند : اين آيه در بارهء يهوديان نازل شد ، چرا كه آنان از احترام مردم نسبت به خويشتن و از اينكه آنانرا مردمانى عالم و دانشمند برمىشمردند احساس شادمانى مىكردند .
عدهاى مىگويند : آيهء مزبور در بارهء منافقين نازل گرديد ، زيرا با يكديگر در تخلف از جهاد به توافق رسيده بودند ، و آنگاه كه رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) با اصحابش از جهاد بازگشت در صدد بهانه جوئى و پوزشخواهى برآمدند و خواهان آن بودند كه پوزش آنها مورد پذيرش واقع شده و با تظاهر به ايمانى كه از آن قلبا بىبهره بودند ستايش و تأييد آنحضرت را به خود جلب كنند .
و سر انجام برخى چنين ياد كردهاند : يهوديان خيبر نزد نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) آمدند و گفتند : ما ترا مىشناسيم و به تو ايمان داريم ، در حالى كه صحنه سازى
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 84
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص٨٤