ما بخواهيم مفاهيم و مداليل آيات و سور را - منهاى شناخت « اسباب النزول » - بازيابيم در حقيقت راهى بسيار ناقص را طى كرده و در بيراههاى كور و منحرف از مقصد و مقصود قرار گرفته و به هدف صحيحى نمىرسيم ، بلكه حتى گاهى نتيجهاى معكوس و واژگونه از بررسى آيات و سور ، عائد ما مىگردد .
بنابراين از راه شناسائى « سبب نزول » مىتوان بر معنى و مقصود آيات و سور دست يافت و غبار اشكال و ابهام را از چهرهء معنى و مقصود آنها سترد :
سخن پارهاى از دانشمندان در بارهء اين فائده :
ابن دقيق العيد « 45 » مىگفت : « بيان و گزارش « سبب نزول » آيات ، راه و روش استوار و مطمئنى براى فهم معانى قرآن كريم مىباشد » .
ابن تيميه « 46 » نيز مىگفت « شناسائى « سبب نزول » به فهم و درك صحيح آيه مدد مىرساند ، زيرا علم به سبب موجب علم به مسبّب ، يعنى علم به خود آيه مىگردد » .
نمونه هائى از برداشتهاى نادرست در تفسير آيات به خاطر عدم اطلاع از سبب نزول آنها :
1 - مروان بن حكم « 47 » در بارهء آيهء زير ، خود را مواجه با اشكال مىديد :
« لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ
هامش
45 - چند نفر به نام « ابن دقيق العيد » شهرت دارند 1 - محمد بن على بن وهب بن مطيع : ابو الفتح تقى الدين قشيرى ( 625 - 702 ه ق ) كه مانند پدر و جدش به « ابن دقيق العيد » معروف است . وى از اكابر علماء اصول و مجتهد بوده ، و پدرش اصلا از « منفلوط » مصر است و خود در ينبع - كه در كنار ساحل درياى احمر قرار داشته - به دنيا آمد . از آثار او است : « احكام الاحكام » ، « الالهام فى احاديث الاحكام » ، « تحفة اللبيب فى شرح التهذيب » و كتابهاى ديگر در حديث و اصول فقه و اصول دين ( بنگريد به : الاعلام 7 / 173 ) ، 2 - موسى بن على بن وهب بن مطيع قشيرى ، معروف به سراج الدين ( 641 - 685 ه ق ) برادر « ابن دقيق » ياد شده كه فقيه بوده است ، لكن برادر او از وى اعلم و اشهر بوده است ( رك : الاعلام 8 / 277 ) .
46 - ظاهرا ابن تيميه همان كسى است كه كتابى به نام « مقدمة فى اصول التفسير » را به وى نسبت مىدهند و احتمالا فخر الدين محمد بن خضر بن محمد خضر بن على بن تيميهء حرّانى حنبلى ( 542 - 622 ه ق ) صاحب « التفسير الكبير » مىباشد و داراى آثار ديگرى نيز هست ( رك : الاعلام 6 / 346 ) دو نفر ديگر نيز به ابن تيميه معروفند 1 - عبد السلام بن عبد اللَّه بن خضر . . . ابن تيميهء حرانى : مجد الدين ( م 652 ه ق ) كه او را نيز كتابى است به نام « تفسير القرآن العظيم » و جد ابن تيميهء معروف است 2 - ابن تيميهء معروف : احمد بن عبد السلام بن عبد اللَّه بن . . . خضر دمشقى حنبلى : تقى الدين ( 661 - 728 ه ق ) كه داعيهء اصلاح دين را در سر داشت و صاحب كتاب « منهاج السنة » مىباشد ( در بارهء اين دو ، بنگريد به : الاعلام 7 / 129 و 1 / 140 ) .
47 - مروان بن حكم بن العاص : ابو عبد الملك ( 2 - 65 ه ق ) خليفهء اموى كه در جنگ صفين همراه معاويه شركت كرد ( تفصيل سخن را بنگريد در : الاعلام 8 / 94 ) .