پاكيزگى و هدايت برخوردار گردد ، يا مواعظ قرآن را فرا گيرد و اين مواعظ او را سودمند افتد . امّا آنكه با مال و ثروت و پشت سنگر مقام و منزلتى كه در ميان اقوام خود به هم رسانده است و مىخواهد خويشتن را غنى و بىنياز وانمود سازد تو به دو روى مىآورى .
هيچ امرى ترا ملزم نمىسازد كه به دو روى آورى كه چون اسلام نياورده است . امّا آنكه - شتابان - آهنگ محضر ترا دارد - آن هم در حالى كه از خداى خويش بيمناك است - تو از او غافل مىشوى و با ديگران سرگرم مىگردى .
اگر چه ظواهر آيات حكايت از آن دارد كه اين سخنان در خطاب به خود نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) نازل شده است ، و اين توهم را بر مىانگيزد كه آنحضرت - به خاطر فقر عبد اللَّه بن ام مكتوم - از وى اعراض نموده و به حاضران و مشركانى كه در حضور او بودند - به خاطر رياست و جاه و مقام آنها و گراميداشتشان - روى آورده است .
لذا طبق همين ظواهر مىگويند : خداوند متعال پيامبرش را در رابطه با همين جريان مورد عتاب و سرزنش قرار داد .
و حتى روايتى از امام صادق ( عليه السلام ) نقل مىكنند كه رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) هر وقت عبد اللَّه بن ام مكتوم را مىديد به او مىفرمود :
« مرحبا مرحبا ، و اللَّه لا يعاتبنى اللَّه فيك ابدا » :
عبد اللَّه ! آفرين بر تو ، آفرين بر تو ، سوگند به خداوند ، كه او مرا در بارهء تو هرگز سرزنش نخواهد كناد .
و مىگويند : رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) تا آنجا در بارهء عبد اللَّه بن ام مكتوم اعمال محبت مىفرمود و وى را آنچنان مشمول مرحمت خويش قرار مىداد كه عبد اللَّه از رفتار آنحضرت نسبت به خويشتن احساس شرم مىكرد ، و در نتيجه از شركت در محضر رسول اللَّه ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) احساس شرم مىنمود .
نظريهء صحيح در بارهء سبب نزول سورهء « عبس » :
مرحوم طبرسى و علَّامهء طباطبائى ( رضوان اللَّه تعالى عليهما ) روايت دوم را بر روايت اول ترجيح مىدهند ، و مىگويند : بايد آيات سورهء « عبس » در بارهء مردى از بنى اميه نازل شده باشد به اين دليل كه :
اوّلا - همانطور كه گفته شد حالات مذكور در آيات سورهء عبس به هيچوجه در خور شأن رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) نمىباشد .
ثانيا - خداوند متعال قبل از نزول اين سوره ، خلق و خوى آنحضرت را عظيم و
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 50
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص٥٠