- و آله و سلم ) در حمزه نگريست و او را بر آن صفت ديد ، عظيم رنجور دل و غمگين خاطر گشت : گفت : « رحمة اللَّه عليك كنت وصولا للرّحم ، فعولا للخيرات ، و لو لا حزن من بعدك عليك يسرّنى ان ادعك حتّى تحشر من امراج شتّى » . . . رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) سوگند ياد كرد كه به جاى حمزه هفتاد كس از دشمنان مثلت كند .
جبرئيل ( عليه السلام ) آمد و آيت آورد : « وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِه . . . »
رسول [ صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ] از سر آن ضجرت برخاست و سوگند خويش را كفارت كرد ، گفت : « بل نصبر يا ربّ » .
در اين آيت ، رب العزه فرمان داد به مساوات در عقوبت ، يعنى كه زيادت روا نيست ، پس ايشان را خواند بر آنچه نيكوتر است و بهتر . « 189 »
ب - ترمذى و حاكم ، حديثى را از ابى بن كعب « 190 » در كتاب خود آوردهاند كه مىگفت : وقتى وقعهء « احد » روى داد ، شصت و چهار نفر از انصار و شش نفر از مهاجرين آسيب ديده و شهيد شدند كه حمزه [ عموى رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) ] از جملهء مهاجرين بود . مشركين ، شهداء احد را مثله كردند . انصار گفتند : اگر به سان چنين روزى با آنها رو برو شويم و بر آنان پيروز گرديم فزونتر از اين آنها را كيفر مىدهيم و سختتر از اين مجازاتشان خواهيم كرد . وقتى كه روز فتح مكه فرا رسيد خداوند متعال آيهء « وَإِنْ عاقَبْتُمْ . . . » را نازل كرد . « 191 »
ظاهر اين حديث نشان مىدهد كه نزول اين آيه تا روز فتح مكه به تأخير افتاد . اما از حديث قبل بر مىآيد كه آيهء مذكور در روز احد نازل شد .
هامش
189 - بنگريد به : كشف الاسرار 5 / 470 ، 471 . و نيز بنگريد به : احكام القرآن : ابن العربى 3 / 1190 . جامع البيان 14 / 132 . التفسير الكبير : امام فخر رازى 20 / 141 . لباب التاويل : خازن 3 / 143 . مدارك التنزيل : نسفى - هامش لباب التأويل 3 / 143 . تفسير القرآن العظيم : ابن كثير 2 / 592 . الجامع لاحكام القرآن : قرطبى ، 10 / 201 . روض الجنان 6 / 259 ، 260 . لباب النقول ، ص 269 . اسباب النزول : واحدى ، ص 163 . الميزان 12 / 377 . الكشاف 2 / 644 ، 645 .
190 - ابو المنذر ابى بن كعب بن قيس بن عبيد ( م 21 ه ق ) صحابى انصارى از بنى النجار كه قبل از اسلام يكى از احبار و دانشمندان يهود به شمار مىرفت ، و داراى اطلاعات وسيعى در محتواى كتب كهن دينى و آشناى به خواندن و نوشتن بود و پس از اسلام در جرگهء كتاب وحى در آمد و در غزوه هاى متعدد همراه رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) شركت جست . از وى در صحيحين 164 حديث روايت شده ، و در روايت نيز آمده است : « اقرء امتى ابى بن كعب » وى نيز از جمله دوازده نفر كسانى است كه گروه مخالفين خلافت اوّلى را تشكيل مىدادند . حتى بعضى او را نخستين كاتب وحى مىدانند . مفسران عصر تابعين در مدينه - غالبا - در امر تفسير از ابى بن كعب پيروى مىكردند ( الاعلام 1 / 78 .
سفينه البحار 1 / 8 . سه گفتار در تاريخ تفسير و نحو ، ص 34 ، 35 ) .
191 - بنگريد به همان مراجع كه ذيل حديث نخست از آنها ياد كرديم .