است . « 141 »
مفسرين ، اين پنج سبب مختلف را در تفسير خود ياد كردهاند « 142 » كه هر يك از آنها با مضمونى متفاوت از ديگرى در مقام بيان سبب نزول آيهء : « فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه اللَّه » ، روايت شده است .
به كداميك از اين احاديث - كه در رابطه با سبب نزول آيهء مذكور است - مىتوان اعتماد كرد ؟
در ميان اين روايات ، حديث اخير ، يعنى پنجمى - به خاطر اينكه معضل است - از همهء آنها ضعيفتر مىباشد .
در درجهء دوّم حديث ما قبل آن ، يعنى حديث چهارم - به خاطر مرسل بودن - از سه حديث ما قبل آن ضعيفتر است .
آنگاه حديث ما قبل آن ، يعنى حديث سوم - به علت ضعف روات آن - نسبت به دو حديث ما قبل آن ضعيف مىباشد .
حديث دوم - اگرچه صحيح است - لكن راوى در آن داراى تعبيرى : به سان « قد انزلت فى كذا » است ، يعنى به سبب نزول تصريح نكرده است . و لذا نمىتوان آن را به عنوان سبب نزول تلقى كرد ، بلكه تفسير و استنباطى است كه از عبد اللَّه بن عمر روايت شده است .
امّا حديث اول حديثى است كه صحيح الاسناد بوده و راوى نيز به ذكر سبب نزول تصريح كرده است ، به همين جهت مىتوان به آن در رابطه با بيان سبب نزول اعتماد كرده و بدان ارزش نهاد .
3 - سبب نزول آيهء « وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ . . . »
:
يكى از نمونه هاى ديگرى كه سبب نزول متعددى در بارهء آنها ياد شده و اسناد آنها از نظر صحت و ضعف متفاوت مىباشد عبارت از آيه هاى 73 تا 75 سورهء اسراء است كه در زير از آنها ياد مىكنيم ، و حديث مختلف در بارهء سبب نزول آنها روايت شده است :
هامش
141 - حديثى قريب به همين مضمون در « جامع البيان 1 / 401 » آمده و از اين شخصى كه از دنيا رفته بود به نام « نجاشى » ياد شده است .
142 - بنگريد به : جامع البيان 1 / 399 - 402 . مجمع البيان 1 / 191 . اسباب النزول : واحدى ، ص 20 ، 21 .
لباب النقول ، ص 40 - 46 . بحث مفصلَّى راجع به اين آيه و آيهاى ديگرى مشابه با آن ، ضمن بيان « فائدهء چهارم شناخت اسباب النزول » در همين دفتر گزارش شده است ، و تفصيل سخن در بارهء اين آيه را مىتوان در آنجا بررسى كرد .