مردم دنيا برشمرد ! « 90 » و اين اشتباه است اگر كسى تصور كند كه آيهء مورد بحث نسبت به هر كسى - كه به سان ابى بكر عمل نموده و همانند او با نيّتى پاكيزه اموالش را در راه خدا انفاق كرده است - داراى عموم و شمول مىباشد ، و اين تصوّر خود را بر مبناى اجراء بر قاعدهء « رد فرع بر يك اصل كلَّى » توجيه كرده باشد . آرى اين تصور را بايد غلط و نادرست دانست ، زيرا در اين آيه ساختمانى از لفظ و تعبير به كار نرفته است كه مفيد عموم باشد تا غير ابى بكر ، افراد مشابه ديگرى را زير پوشش عامّ و گستردهء خود قرار دهد ، چرا كه الف و لام در صورتى مفيد عموم است كه موصوله و يا الف و لام تعريف باشد آن هم در لفظى كه به صورت صيغهء جمع باشد . البته عدهاى هم گفتهاند : اگر الف و لام بر سر لفظ مفرد در آيد و به عنوان « عهد » در مد نظر نباشد مفيد عموم خواهد بود . اما الف و لام در كلمهء « الاتقى » را نمىتوان الف و لام موصول تلقى كرد ، چون الف و لام موصول به اتفاق علماء و نحويين به افعل تفضيل ، يعنى « اتقى » نمىپيوندد .
علاوه بر اين ، كلمه « الاتقى » ساختمان جمعى نيست ، بلكه واژهاى است مفرد ، مضافا اينكه الف و لام مذكور ، به عنوان « عهد » در مد نظر است و فردى كه پس از آن از او ياد شده ذهنا و ذكرا معهود و معلوم مىباشد به ويژه كه نتيجهء استفاده از افعل تفضيل « الاتقى با تقوىترين » عبارت از امتياز و عدم شركت ديگران در آن است . لذا بايد گفت : اين آيه فقط مخصوص به ابى بكر مىباشد ! پس نظريهء عموم و شمول اين آيه نسبت به ديگران را بايد نظريهاى باطل و نادرست برشمرد و سر انجام به اين نتيجه مىرسيم كه بايد اين آيه را قاطعانه مخصوص ابى بكر دانسته و به وى محدود ساخت .
ردّ نظريه سيوطى و امام فخر رازى :
سيوطى و نيز امام فخر رازى در اين بيان خود به گونهاى آشكار گرفتار اشتباه شده و سخن نادرستى را اظهار كردهاند ، چرا كه :
اوّلا : سيوطى مدعى شده است كه نزول اين آيه ها در بارهء ابى بكر ، اجماعى است ، در حالى كه مفسرين و نويسندگان كتابهاى « اسباب النزول » نخست نزول اين سوره را مجموعا در بارهء شخص ديگرى - كه گاهى از او به عنوان « ابا الدّحداح » ياد مىكنند - مىدانند ، آنگاه از نزول آيهء مورد بحث در بارهء ابى بكر ذكرى به ميان مىآورند .
هامش
90 - امام فخر رازى را در اثبات اين مطلب گفتارى مفصل و توجيه گرانهاى است كه مىخواهد با تحميل بر آيات ، ابى بكر را « افضل الناس بعد النبى ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) قلمداد كنند ( بنگريد به : التفسير الكبير مفاتيح الغيب 31 / 204 ، 205 ) .