را براى رضاى خاطر او بذل مىكند ، يا چون از خسران اخروى پروا دارد مال خود را در راه خدا مىنهد تا جان و روحش پاكيزه گردد .
بنابراين ، آن كسانى كه اين فرد از نظر تقوى بر آنها برترى دارد ، عبارت از افرادى هستند كه از رهگذر انفاق و اعطاء مال فاقد تقوى هستند ، اگر چه از لحاظ سائر مخاطر دنيويه نسبت به آن فرد داراى تقواى فزونترى باشند ، و يا از آن فرد به خاطر سائر اعمال شايستهء ديگر از لحاظ تقوى داراى مقامى برتر باشند .
پس آيهء « وَسَيُجَنَّبُهَا الأَتْقَى . . . » از لحاظ مدلول ، عامّ بوده و به هيچ كسى محدود نمىباشد . مؤيد اين مطلب ، توصيف « الأَتْقَى » به « الَّذِي يُؤْتِي مالَه . . . » است كه وصفى عام و داراى شمول نسبت به تمام افرادى است كه مال خويش را در راه خدا مىنهند . و همچنين اوصافى كه به دنبال آن آمده است داراى چنين عموم و شمولى مىباشد . امّا اين سخن با اين نظريه - كه آيات مورد بحث و يا تمام سوره به خاطر سبب خاصى نازل شده باشد - منافاتى ندارد ، چنان كه در كتبى كه از اسباب النزول آيات و سور گفتگو شده سبب نزول خاصى راجع به آيات مورد بحث ياد شده است . اما اگر ما مفضّل عليه كلمهء « الاتقى » را به گونهاى در نظر گيريم كه همهء مردم - اعم از صالح و طالح - را در بر گيرد و لازمهء آن ، انحصار مفضّل : « الاتقى » به طور مطلق در يك فرد و يا انحصار آن در يك فرد در هر عصرى است ، و در نتيجه بگوئيم : كه مفهوم آيه اين است : نسبت به آتش دوزخ ، كسى كه از تمام مردم با تقوىتر است بر كنار خواهد ماند . و يا در مورد تعبير قبلى آن بگوئيم : جز كسى كه بايد او را نگونبختترين مردم برشمرد بر آتش دوزخ درنيايد .
پيداست كه سياق و روند آيات آغاز سوره با اين سخن هيچگونه مساعد نيست ( رك :
الميزان 20 / 306 ) .
رابعا : چنان كه در دليل اول اشاره شد : همهء مفسران شيعه و اهل سنت در كتابهاى تفسير و نيز كتابهاى اسباب النزول داستان زير را به عنوان « سبب نزول » تمام آيات سورهء « و الليل » ياد كردهاند :
واحدى با اسناد متصل مرفوع از عكرمه از ابن عباس آورده است :
مردى نخله و خرمابنى داشت كه شاخه هاى آن به طرف خانهء مرد فقيرى خميده بود كه عيالمند و داراى فرزندانى خردسال بود . اين مرد آنگاه كه مىآمد و وارد خانه مىشد و بر فراز درخت خرما بالا مىرفت تا خوشه هاى خرما را بچيند احيانا دانهاى خرما بر زمين مىافتاد ، و اين كودكان و فرزندان خردسال اين مرد فقير از زمين برمىداشتند . آن مرد از
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 154
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص١٥٤