أبو الفتوح رازى مىنويسد :
« و عبد اللَّه بن مسعود رفع كرد اين حديث به رسول ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) كه چون [ اين ] آيه فرود آمد مسلمانان بترسيدند و گفتند : يا رسول اللَّه ، كيست از ما كه او بر خود ظالم نيست ، پس امن از ما برخاست ؟ ! [ آنحضرت فرمود ] : خلاف آن است كه شما گمان بردى ، اين ظلم ، كفر [ و شرك ] است . نبينى كه خداى تعالى چه حكايت كرد از آن بندهء صالح ، يعنى لقمان كه گفت :
« يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّه إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ » ( لقمان : 13 ) « 82 » اى پسر عزيز ، به خدا شرك مورز كه شرك ستم بزرگى بر نفس است .
رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) ظلم را در آيهء قبل به وسيلهء خود قرآن به شرك تفسير كرده و بدان محدود ساخت ، در حالى كه صحابه به طور عام هر گونه ظلم را از آيه استفاده مىكردند ، ولى آنحضرت دائرهء اين عام را فقط به شرك ، محدود و منحصر ساخت .
موارد متعددى كه على رغم خصوص سبب ، عموم لفظ ، معتبر و ملاك حكم مىباشد :
1 - از ابن عباس نيز روايتى نقل شده است كه وى عموم لفظ را معتبر مىدانست زيرا او - با اينكه آيهء سرقت در بارهء زنى كه سرقت كرده بود نازل شد - قائل به عموم حكم اين آيه بوده است .
ابن ابى حاتم مىگفت : حديث كرد ما را على بن الحسين ، و او گفت : گزارش كرد ما را محمد بن ابى خماد ، و وى مىگفت : حديث كرد ما را ابو ثميلة بن عبد المؤمن از نجدهء حنفى كه نجده مىگفت : از ابن عباس راجع به اين آيه سؤال كردم كه خداوند متعال مىفرمايد :
« وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما . . . » ( مائده : 38 ) :
دزد اگر مرد است و اگر زن ، دست آنانرا ببرّيد .
سؤال كردم كه آيا حكم آن ، خاص ، و يا عام مىباشد ؟ در پاسخ گفت : بلكه حكم آن عام است . « 83 »
هامش
82 - روض الجنان 4 / 224 . مضمون اين روايت را بنگريد در : مجمع البيان 4 / 327 . كشف الاسرار 3 / 408 .
83 - مضمون سخن زير در تفسير جامع البيان 6 / 149 ، آمده است چنان كه در كشف الاسرار 3 / 113 ، 114 با تفاوت يسيرى كه : « [ در ] خبر عمر است [ كه ] گفتا : در عهد رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) زنى ، زيورى را سرقت كرد ، او را بگرفتند و به حضور رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) بردند و عرض كردند : اين زن از ما [ زيورى ] را سرقت كرد .
حضرت دستور داد دست راست او را قطع كنيد . اقوام آن زن گفتند : آيا مىتوانيم دست او را با پانصد دينار بازخريد كنيم ؟ حضرت به اين درخواست التفاتى نفرمود ، و بار ديگر فرمود : دست او را ببريد . دست او را قطع كردند . زن گفت :
آيا اگر توبه كنم مورد قبول واقع خواهد شد ؟ فرمود : آرى توبهء تو مورد قبول واقع مىشود ، و تو امروز پاكى از گناهان چنان كه آن روز كه از مادر زادى . در آن حال اين آيت آمد : « فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِه وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّه يَتُوبُ عَلَيْه إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ( مائده : 39 ) .
و نيز گويند : اين آيه در شأن طعمة بن ابيرق نازل شد كه زرهاى را سرقت كرده بود ( رك : كشف الاسرار 3 / 113 ) در كشف الاسرار 3 / 113 ، 114 آمده است : « . . . مرد را دست راست ببريد و زن را در دست راست چون دزدى بر ايشان روشن شود ، و اين آنگه باشد كه دزد عاقل بود ، و بالغ ، و به اختيار خويش نه مكره ، و ملتزم حكم اسلام نه حربى ، و نه مستأمن به يك قول ، و آنكه در حرز مسلمان شود ، يا ذمى ثابت العصمة ، و كالائى كه در شرع متقوم بود ، از حرز خويش بيرون آرد ، زر و سيم و خزّ و بزّ و امثال آن از اندرونها و خانه هاى در بسته ، يا حارس بر آن نشسته ، و كفن از گور ، و بيرون از كفن نه ، و چارپاى از اصطبل و ميوه از خرمنگاه كه گوشوان بر آن نشسته ، و گوسفند از گلَّه ، و شتر از قطار چون شبان و جمال بيدار باشند و در آن مىنگرند و آواز ايشان بدان مىرسد ، و آن چيز كه بيرون آرد از آن حرز قيمت آن كم از دانگى و نيم زر باشد به مذهب شافعى ، يا ده درم سفيد به مذهب ابو حنيفه ، و يا سه درم به مذهب مالك ، و [ در مذهب شيعه ] و شافعى ربع دينار .