مىشوند و كشف ناشى از آنها تام نيست ، در عالم اعتبار بر ايشان آثار كشف تام بار مىكنند . نكتهء ديگر آنكه ظن ، فى حد نفسه ، مانند شك است . شيخ انصارى ( ره ) مىفرمايد : « الظن غير المعتبر به حكم الشك بل هو هو » : ظن غير معتبر از حيث حكم مانند شك است . آنگاه شيخ ( ره ) اضراب مىكند و مىفرمايد : « بل هو هو » ، يعنى به ديدهء تحقيق بنگريم ، ظن خود شك است ، نه اينكه در حكم شك باشد و موضوع آنهم مثل شك است ، چون شك دليلى است كه معتبر نباشد . اكنون چنانچه مقدار وفاق اين دليل 50 % و ميزان عدم وفاقش هم 50 % و يا وفاق و خلاف 25 % و 75 % باشد ، از لحاظ عدم حجيت يكسانند . بنابراين ، بايد گفت « بل هو هو » : ظن مورد بحث همان شك است . با تأسيس اين اصل روشن مىشود كه اصل عدم حجيت ظن است « الا ما خرج بالدليل » . ظنونى كه از طرف شارع مقدس و عقلاء بر ايشان جعل حجيت شده است « ظنون خاصه » يا « ظنون معتبره » خوانده مىشوند . از جملهء اين ظنون يكى ظواهر و ديگرى هم ظنى است كه از سنت و اجماع حاصل مىشود . در اينجا بايد بگوييم كه ظن حاصل از اين دو حجت است تا نتيجه بگيريم كه سنت و اجماع هم براى ثبوت حكم شرعى از جملهء ادلهاند .
اكنون به اصل بحث مىپردازيم و موضوع را در دو قسمت « سنت » و « اجماع » به شرح زير مورد بررسى قرار مىدهيم .
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 285
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٢٨٥