عدم حجيت هر ظنى است ؛ مگر ظنون خاصه كه عقلاء و يا شارع مقدس آنها را حجت بدانند . مثلا ، عقلاء مىگويند : « الظن الحاصل من البينة حجة » ؛ يعنى ظنى كه از بينة حاصل مىشود حجت است . مسلّم است كه وقتى بينة اقامه شد و دو شاهد عادل بر موضوعى شهادت دادند ، براى قاضى علم پيدا نمىشود و آنچه حاصل مىگردد چيزى بيش از ظن نيست . اما ظن مذكور از عموم اصل كلى كه عدم حجيت كلى ظن باشد ، خارج مىگردد و بدين ترتيب ظن حاصل از ناحيهء بينة و اقرار حجت خوانده مىشود .
بايد دانست كه كشف حاصل از ظن تام نيست و گهگاه نيز اصولا كاشف نمىباشد . در شك به اصطلاح اصول ، احتمال پنجاه درصد خلاف وجود دارد و شك بدين معنى بههيچوجه كاشف نيست . اما شك به معناى معمولى همان ظنى است كه احتمال وفاق آن بيش از احتمال خلاف است - مثلا 75 % احتمال وفاق و 25 % خلاف . در اينجا نيز كشف حاصل تام نيست ؛ لكن اگر شارع مقدس بخواهد اين ظن را اعتبار ببخشد و آن را حجت بداند ، مىگويد كه ظن حاصل از بينة يا اقرار ، با وجود آنكه كشف تام نمىكند ، در عالم اعتبار تشريع ، كشف تام به حساب مىآيد . به تعبير مرحوم ميرزاى نائينى ( ره ) ، شارع مقدس و يا عقلاء « تتميم كشف » مىكنند . براى بيشتر امارات و طرقى كه اكنون معتبرند ، از طرق عقلايى جعل حجيت شده است و اين جعل حجيت همان « تتميم كشف » است ؛ يعنى عقلاء ظن حاصل از بينة و ظنى را كه از قاعدهء سوق و غير اينها حاصل
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 284
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٢٨٤