نرسيده است ، كيفر كند . پس حكم عقل به كيفر جاهل براساس قاعدهء « قبح عقاب بلا بيان » قبيح است .
آيهء شريفهء
« وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا »
« 1 » عبارة اخرى قاعدهء « قبح عقاب بلا بيان » است . يعنى ما قبل از اتمام حجت و انزال كتب و ارسال رسل امم سابقه را عذاب نمىكرديم و بعد از اين مراحل اگر تمرد مىكردند ، بر ما بود تا اينها را عقاب كنيم . بنابراين شأن علم در باب تكاليف ، منجزيت تكليف است .
مرحوم ميرزاى نائينى قائل به طوليت در علم اجمالى و علم تفصيلى است و به طرح اين مسئله مىپردازد . ايشان مىفرمايد : امتثال علم اجمالى در طول امتثال علم تفصيلى است . زيرا در باب عبوديت ، عقلاء قائل به چهار مرتبهاند ( از براى نحوهء اطاعت ) . در مقام اطاعت ابتدا بايد امتثال علم تفصيلى نمود ، اگر نتوانستيد عقلاء اطاعت علم اجمالى را تجويز مىكنند ، اگر نتوانستيد امتثال ظنى و اگر نشد امتثال شكى و وهمى از طرف عقلاء تجويز مىشود . پس هر مرتبهء قبل كه ممكن بود نوبت به مرتبهء بعد نمىرسد .
مرحوم ميرزاى نائينى ادامه مىدهد : اين حرفها درست نيست . واقعا بايد ديد عقلاء چه مىگويند ؟ آيا واقعا به طوليت معتقدند ؟ خير . وقتى مولى چيزى مىخواهد ، در حقيقت منظور بجا آوردن آن است چه تفصيلى چه اجمالى . ذات
هامش
( 1 ) الاسراء ( 17 ) : 15 « . . . ما تا رسول نفرستيم و بر خلق اتمام حجت نكنيم هرگز كسى را عذاب نخواهيم كرد » .