حجيت و طريقيت و كاشفيت براى علم ، ذاتى است و همزمان با پديد آمدن علم ، حجيت و طريقيت و كاشفيت هم پديد مىآيد . علم همان نفس انكشاف واقع است . صفات نفسانيه گاه حقيقى و گاه غير حقيقى است و علم از صفات حقيقيهء نفسانيه است .
صفات حقيقيهء نفسانية نيز بر دو قسمند : يا ذات اضافهاند يا ذات اضافه نيستند . مانند صفت شجاعت و عدالت و تقوى . اما برخى ذات اضافهاند يعنى در خارج متعلق دارند . حالات اربعهء علم و ظن و وهم و شك از براى نفس جزء صفات نفسانيهء حقيقيهء ذات اضافه هستند كه در خارج متعلق دارند ؛ زيرا اگر معلومى در خارج نباشد ، اساسا علم لا يعقل است . صحيح نيست به چيزى علم داشته باشيم و در خارج معلومى نباشد يا ظن داشته باشيم و در خارج مظنونى نباشد يا شك داشته باشيم و در خارج مشكوكى نباشد و يا وهم داشته باشيم و در خارج موهومى نباشد .
در قطع ، كاشفيت و طريقيت و حجيت ذاتى است نه جعلى . مىتوان گفت حجيت قطع « انجعالى » است با پديد آمدن علم و قطع ، حجيت و طريقيت و كاشفيت ، در افق تكوين پديد مىآيد . حال ببينيم معنى « پديد آمدن در افق تكوين » چيست ؟
گفته شد كه علم از صفات نفسانيه است و نفس در افق تكوين است و در عالم عين است و عوارض شيء طور و حالت خود شيء هستند . اگر عوارض معروض طور شيء باشند پس عرض عين معروض است و جداى از او نيست و ما براساس اين تحقيق دقيق قائل به « اتحاد عاقل و معقول » هستيم . معقول يعنى
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 223
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٢٢٣