مىتواند مقسم باشد كه در هر سه قسم سريان داشته باشد .
ه . ماهيت مهملة : ماهيت مهملة عبارت از ملاحظهء ماهيت من حيث هى و بدون هيچگونه ملاحظهاى غير از ذات و ذاتيات آن است و به همين حيث به عنوان يك قاعدهء فلسفى گفته مىشود : « الماهية من حيث هى ليست الا هى » و تمام نقائض محذوف است و لهذا گفته مىشود : « لا موجودة و لا معدومة لا جزئية و لا كلية و لا . . . » .
بنابراين ، ماهيت مهملة فوق مقسم است ؛ يعنى به اين اعتبار نه قسم است و نه مقسم ، چون حتى اعتبار مقسميت متأخر است از اين مرتبة . زيرا اعتبار مقسميت در مرتبهء ملاحظهء ماهيت است غير مقيد به أحد اعتبارات ثلاث . اما در اين لحاظ هيچگونه نظرى جز به ذات و ذاتيات نمىشود . ازاينرو ، گفته مىشود كه نقائض جميعا در اين مرتبه منتفىاند .
اسماء اجناس موضوعلهشان همين ماهيت مهملة است . چون ماهيت مهملة و ذات معنى بدون هيچگونه ملاحظهء خصوصيتى ديگر در مقام وضع لحاظ مىشود . اگر به وجدان خود مراجعه كنيم ، مىبينيم وقتى واضع مىخواهد اسماء اجناس را وضع كند ، ذات معنى را وضع مىكند و براى آنها هيچگونه خصوصيت و عوارض خارجيهاى غير از ذات و ذاتياتش در نظر نمىگيرد . اينجا اشارهء كوچكى به تعبير مرحوم آقاى آخوند ، در كفاية ، مىكنيم نسبت به وضع اسماء اجناس . تعبير ايشان ماهيت مبهمه است و مقصودشان از اين تعبير همان ماهيت مهملة است ، زيرا ابهام در ماهيت محال است . حتى در باب جنس گفته مىشود كه « ابهام الجنس بحسب الوجود لا بحسب الماهية » - چه برسد به ماهيت
علم اصول ( فارسى ) — صفحة 202
مساهمون: محمد موسوى بجنوردى
ص٢٠٢