است .
فرق بين دو باب تزاحم و تعارض و مسألهء اجتماع
از مسائل مهم علم اصول فرق بين باب تعارض و تزاحم و همچنين بين اين دو مسألهء اجتماع است . نخست وجوه مميزهء اين سه واژه را بيان مىكنيم .
تعارض يا بين دو دليل متباين است يا بين دو دليل با عموم و خصوص من وجه ، زيرا اگر تعارض بين دو دليل با عموم و خصوص مطلق باشد در مقام جمع عرفى قرار مىگيرد ؛ يعنى موضوع تعارض برداشته مىشود « 1 » چون عقلا و عرف بين دو دليل تعارض نمىبينند و با حمل مطلق بر مقيد و عام بر خاص ، موضوع تعارض بدوى را برمىدارند . در دليل « اكرم العلماء » و دليل « لا تكرم الفساق » عقلا با جمع عرفى موضوع تعارض را برمىدارند .
اما تعارض مستقر بين دو دليل در عموم و خصوص من وجه ، در مادهء اجتماع آن است ، براى مثال : اگر نتوان ميان دليل « ثمن العذرة سحت » و دليل « لا باس ببيع العذرة » نسبت عموم و خصوص من وجه يافت ، بين اين دو دليل در مادهء اجتماع تعارض خواهد بود .
تزاحم : بين دو دليل غير از موارد اهم و مهم ، مضيق و موسع ، واجب و مستحب ، معين و مخير در مادهء اجتماع در صورتى عموم و خصوص من وجه استقرار مىيابد كه آن دو دليل يا حكم ، در مقام امتثال ، ذو الملاك باشند ، مانند
هامش
( 1 ) غرض از جمع عرفى حمل مطلق بر مقيد و عام بر خاص است .