در نظر هركدام مىباشد . به بيان ديگر ؛ تفسير هركدام از صحّت و فساد به لحاظ غرضى است كه هركدام از عبادت دارند مىباشد . به عبارت ديگر ، هركدام صحّت و فساد را به لازم مهمّ غرضى كه در آن علم داشته تفسير كردهاند . مثلا غرض فقيه چون بر محور افعال مكلّفين بوده و از آنجا كه قضاء و اعاده نيز از لوازم مهم افعال مكلّفين بوده ، بنابراين ، صحّت و فساد را به اين لازم مهمّ از لوازم صحّت تفسير كردهاند . ولى نظر متكلّمين چون متوجّه اوصاف و افعال خداوند بوده كه خداوند عادل بوده و اوامر و نواهى او براساس عدل ابلاغ شده است ، بنابراين ، ثواب و عقاب بندگان بر اساس موافقت اعمالشان با اوامر يا در تعبيرى ديگر با موافقت اعمالشان با شريعت مىباشد . « 1 »
397 - مثال براى موردى كه صحّت و فساد به لحاظ انظار ، متفاوت بوده چگونه است ؟ ( و حيث انّ . . . خصوص الواقعيّ )
ج : مىفرمايد : براى روشن شدن مثال بايد دانست كه امر در شريعت اسلام بر سه قسم مىباشد . الف : امر واقعى اوّلى ب : امر واقعى ثانوى ( اضطرارى ) ج : امر ظاهرى كه توضيح هر سه قسم مشروحا در بحث اجزاء گذشت . بنابراين :
الف : اگر عبادتى را با امر واقعى اوّلىاش اتيان نمود اينجا بين هيچيك از فقهاء و متكلّمين اختلافى نيست . يعنى همهء فقهاء قائل به صحّت عبادت يعنى مسقط قضاء و اعاده بوده و در نظر متكلّمين نيز عملى موافق با امر يا موافق با شريعت بوده و استحقاق ثواب دارد .
ب : امّا اگر عبادتى را با امر واقعى ثانوى يا با امر ظاهرى اتيان كرد ، روشن است ؛ امرى كه امر ثانوى يا امر ظاهرى بوده را موافقت كرده ولى امر ديگرى كه امر واقعى اوّلى بوده را مخالفت كرده است . چنان كه ممكن است اتيان نماز با امر واقعى ثانوى يا با امر ظاهرى در نظر يك فقيه ، مجزى از امر واقعى اوّلى و مسقط قضاء و اعاده بوده و در نظر فقيهى ديگر ،
هامش
( 1 ) - توضيح مطالب اين پرسش و پاسخ و دو پرسش و پاسخ قبلى قبلا در « نهاية الوصول 1 / 195 تا 197 » آمده است .